Tussenbalans winter 2010
Tot dusver doet de winter het best goed. De eerste helft van de winter verliep koud met een gemiddelde van 0,8°C te De Bilt (normaal ca 3,6°C). Daarbij werden in het midden van het land circa 60 Hellmannpunten gescoord. Voornamelijk op sneeuwgebied heeft de eerste helft zeer goed gescoord. Vooral in het noorden van Nederland was de duur en hoogte van het sneeuwdek ongekend. Laten we het grotere radarwerk achter deze winter eens bekijken en hoe het verder gaat.
In de loop van november heb ik een prognose opgesteld en op 7 december op weerwoord gepubliceerd. Ondertussen stond er buiten een boterzachte zuidwester te blazen en regende het pijpenstelen. Nu kan ik met tevredenheid terugkijken en gooide deze sneeuwwinter alle remmen los.
Noord-Atlantische Oscillatie
Alles wees op een lage NAO-index en die is inderdaad flink naar beneden gegaan. Er was wekenlang een standvastig Groenlandhoog en de straalstroom lag zuidelijk. In december was de NAO zelfs het laagst in minstens 60 jaar, samen met december 1963 (niet ter verwarren met de grote winter 1963) . Net als toen hadden we ook een officiële witte kerst.
De top 10 vanaf 1950 ziet als volgt:
(Invalid img)
Momenteel is de NAO een stijgende lijn in gegaan. Boven de Atlantische oceaan maken IJslanddepressies de dienst uit en het subtropische hogedrukgebied probeert voorzichtig terrein te winnen richting de Azoren. Voor in ieder geval 27 januari zie ik hier geen kentering in komen. Maar ik verwacht voor februari wel weer een dalende NAO-index.
Stratosfeer
Al in november was de stratosfeer warmer dan gewoonlijk en de poolwervel zwak, met name onder in de stratosfeer. Als gevolg hiervan was ook in de troposfeer het stromingspatroon boven de gematigd polaire zones van het noordelijke halfrond sterk geblokkeerd. Een vergelijkbare stratosfeer hadden we ook aan het begin van de winter van 1996/97. Maar de opwarming was te vroeg en niet krachtig genoeg om te kunnen spreken van SSW (sudden stratosferic warming) of MW (major warming) of hoe je dit verschijnsel ook wilt noemen. Het komt er op neer dat lange rosbygolven vanuit de troposfeer de stratosfeer binnendringen en daar breken op de veel ijlere lucht en zwakkere stroming (upward propagation).
Dit proces is in zekere zin vergelijkbaar met oceaangolven die een rivier monding binnentreden en daar breken op ondieptes en onderstromen. In de atmosfeer komt de stroming uit het westen en de golven komen uit het oosten, tenminste, ten opzichte van de lucht. Naar de winter toe wordt de westelijke stroming zo sterk dat de golven achteruit bewegen (ten opzichte van het aardoppervlak). Maar dat geldt niet voor langere en diepere golven. De voortplantingssnelheid neemt namelijk toe met de golflengte en is ook afhankelijk van de dichtheid. Zo kan een golf weer tot staan komen. Onder de golftop is een sterk en omvangrijk hogedrukgebied te vinden wat niet van zijn plaats komt. (Merk op dat weersystemen in de winter groter en sterker zijn.). Wanneer de golf de warmere stratosfeer binnengroeit versnelt de top westwaarts, raakt onstabiel en slaat over de kop. De omkrullende golfkam (waarachter de surfer verdwijnt) stort kilometers naar beneden waarin de lucht, door samenpersing, enkele tientallen graden opwarmt. Vervolgens rolt de golf westwaarts uit maar buigt af richting de pool, door verstoring van de geostrofische balans. De uitgespoelde golf laat een warmere laag achter met een veel zwakkere westelijke stroming waarin ook andere golven kunnen breken, die een verdere verzwakking van de stroming en uitgebreidere opwarming van de stratosfeer bewerkstelligen. Deze kettingreactie noemt met downward progation en veroorzaakt een SSW/MW. De gehele stratosfeer van gematigde zones tot de polen warmt dan flink op waarbij de poolwervel wordt opgeruimd. Dit is tenminste mijn kijkwijze op dit raadselachtige fenomeen.
’s Winters zijn de hoogste en steilste golven boven Siberië te vinden. Daarbij speelt de uitgestrekte koude plaklaag een rol, die voorkomt dat het aardoppervlak de golven dempt.
De ‘branding’daarboven in de stratosfeer breidt zich noordoostwaarts uit tot over de Beringzee en Alaska. Die verdrijft de poolwervel naar onze kant van de pool. Blijft deze verplaatsing beperkt dan houdt de poolwervel goed stand. Deze configuratie is stereotype voor zachte winters. In het noord-Pacifische gebied is de troposfeer dan sterk geblokkeerd maar aan deze kant van het noordelijke halfrond is de stroming juist zonaal.
Neemt de stratosferische branding echter in hevigheid en omvang toe dan kan het tot een SSW uitgroeien. De poolwervel wordt dan verder van zijn plek verdreven en aan kracht ingedamd. Maar rosbygolven kunnen ook aan beide kanten tegelijk breken waarbij de poolwervel in tweëen wordt gespleten, zoals in januari vorig jaar gebeurde.
(Invalid img)
De jaarlijkse uitbreiding van het Siberische sneeuwdek ging deze keer snel. In oktober was de sneeuwbedekking al veel groter dan normaal. Dankzij de snelle stabilisering van het koude continent braken de golven al vroeg op de stratosfeer. De poolwervel ging sterk verzwakt de winter in. Wellicht dat dit het verband tussen de oktobersneeuwbedekking en de NAO van de opvolgende winter verklaart. Inmiddels is de poolwervel flink aangetrokken. Dat was bovenin de stratosfeer al weken terug te zien en geleidelijk worden ook in de troposfeer de blokkerende krachten ingedamd. Maar dankzij een gunstige oriëntatie hebben wij er nog geen last van gehad. Mogelijk heeft het juist geholpen de winter te verlengen door het hogedrukgebied geleidelijk van Groenland, via Skandinavië naar Rusland te verplaatsen.
Op basis van de QBO-oost zag ik deze winter wel een grote kans op een SSW. De vraag is of we dat al in november/december hebben gehad of dat het nog moet komen. Op 10 hPa is de zonaliteit gemiddeld wel sterk geweest terwijl daar 3 op de 4 keer de QBO wordt gevolgd.
Toch denk ik dat de kans tamelijk groot is dat de poolwervel nog wordt aangepakt. Nu zijn de eerste opwarmingsimpulsen hoger in de stratosfeer te zien boven NO-Siberië en de ‘branding’zou zich van daaruit de komende dagen verder uit kunnen breiden. Maar dat betekent voor ons eerste instantie verzachting. Mocht dit uitgroeien tot een SSW dan keldert de NAO-index op termijn ook weer.
Zeewatertemperaturen
In de Stille Oceaan is El Nino nog steeds heer en meester. Het koude PDO-patroon is, onder druk van El Nino, echter aan afbraak onderhevig. Maar dat heeft toch geen doorslaggevende uitwerking op onze drukverdeling. Wel geeft het nog steeds een tendens voor een lage NAO aan de Amerikaanse zijde.
Boven de Atlantische Oceaan is het water ten westen van de Azoren nog altijd relatief koud. Het heeft zich daarbij helemaal uitgestrekt tot de kusten van West-Europa. Zuid van die koude zone is het water juist warmer dan normaal. Dit patroon bevordert de zuidelijke straalstroom. De Warme Golfstroom buigt nu deels af naar het noorden af richting de Labradarzee. Ook het noordoostelijke deel van de Atlantische Oceaan is warmer dan gemiddeld. De zuidelijke helft van de Noordzee is inmiddels flink afgekoeld maar de Oostzee is nog wel iets te warm. Dit betekent dat laagjes zich nu wat minder thuis voelen op de Noordzee maar dat we nog wel last houdend van de temperende werking van de Oostzee indien de wind uit het noordoosten waait. In grote lijnen zijn de effecten van de Atlantische Oceaan niet gewijzigd.
(Invalid img)
Conclusie
Samenvattend verwacht ik dat de winter gewoon verder kwakkelt met temperaturen gemiddeld een graad beneden normaal. Soms is het kouder, dan weer rond normaal maar buitengewoon zachte episodes zijn ook goed mogelijk.
Tot nu toe verloopt de winter op veel plaatsen in het land vrij droog. Ook de komende tien dagen zit er niet veel neerslag in het verschiet. Wel denk ik dat we in februari meer neerslag krijgen maar geen dikke buien omdat het kustwater is afgekoeld. Ik schat de neerslag hoeveelheden voor de rest van de winter rond normaal in. Vanwege de te verwachten lage NAO blijven de sneeuwkansen er goed uit zien.
Het is ook al dagenlang erg somber hoewel de cijfers er zonniger uit zien. Ik denk niet dat we de rest van de winter nog veel zon zullen zien waardoor de winter per saldo mogelijk toch aan de sombere kant uitvalt.
We beleven dus eindelijk weer eens een fatsoenlijke winter en het ziet er niet naar uit dat de rest van de winter daar veel van af zal wijken. We kunnen nog vaak vorst verwachten en geregeld sneeuw maar een stabiele vorstperiode met elfstedenijs zie ik niet zitten. Wat betreft strenge vorst moeten we het van een zg Groenlandwinter hebben. Maar zo mooi als we hebben gehad zal het wel niet worden. De hoeveelheden sneeuw waren ongekend waarbij het noorden veel mazzel heeft gehad. Een voordeel is nu wel dat de winter het oosten goed heeft ingepalmpt en de Postma-regel naar de koude kant uit zou moeten vallen.
Victor de Vries
Quote selectie