Start
Categorieën
Zoeken
Woensdag 10 augustus 2005 : Cycloon van Borculo sloeg precies 80 jaar geleden toe: een reconstructie
Het is vandaag op de kop af 80 jaar geleden dat Borculo in de Gelderse Achterhoek werd getroffen door een zware tornado, die in het stadje grote verwoestingen aanrichtte. Drie mensen kwamen daarbij om het leven, tallozen raakten gewond. In de dagen daarna werd de ramp in Borculo even wereldnieuws. Uiteindelijk tussen 500.000 en een miljoen mensen trokken in de weken en maanden na de ramp naar Borculo om de schade te bekijken. Alleen al op zondag 16 augustus waren het er 110.000! Inwoners van steden als Amsterdam, Utrecht en Zutphen zamelden geld in voor Borculo. Van dat geld konden later weer vele huizen worden gebouwd.
In de jaren na de ramp, die in de volksmond als de 'Cycloon van Borculo' door het leven zou gaan, is er veel onderzoek gedaan naar de ware toedracht. Omdat veel van de ooggetuigenverklaringen van toen in boeken en op internet bewaard zijn gebleven, is het ook nu nog mogelijk om een aardige reconstructie te maken van datgene wat er tachtig jaar geleden op 10 augustus gebeurde. En dat is wat we in dit verhaal zullen proberen te doen.
Het dak van de kerk van Borculo is er na passage van de tornado helemaal af. Ook de schade aan omliggende gebouwen is groot. Bron: site Herman Dute, Borculo.
vergroot
Nederland bevond zich op 10 augustus 1925 aan de westflank van een langgerekte hogedrukzone, die zich uitstrekte van Italië, via de Alpenlanden en Polen naar Finland en het noordwesten van Rusland. Aan de andere kant lag er een lagedrukgebied met kern ten zuidoosten van IJsland. In Nederland waaide tussen beide systemen in een zuidelijke wind, die warme en vochtige lucht het land in blies. Tegelijkertijd naderde vanuit het zuidwesten een koufront.
Hoe het vervolgens precies is gegaan, is niet met honderd procent zekerheid te zeggen. Duidelijk is dat het vooral in het oosten van Nederland die dag nog lange tijd zonnig was. Op het toenmalige KNMI-station Winterswijk, niet ver van Borculo vandaan, steeg de temperatuur tot 30,7 graden. De hoge luchtvochtigheid maakte dat er daarbij een benauwde en kleffe sfeer hing.
In de loop van de middag kwam vanuit het zuidwesten het onweersfont binnen, waarop het allemaal zou gebeuren. Mogelijk hebben zich voor die buienlijn uit een paar aparte supercells gevormd, die uiteindelijk de grote schade van die dag hebben veroorzaakt. Maar uit de ooggetuigenverklaringen van toen is dat niet op te maken. Uiteindelijk zou in een brede strook vanaf Uden in Brabant (waar ooggetuigen de wolken tot op 50 meter van de grond zagen hangen) tot in het Twentse Denekamp (zie ook het kaartje bij dit verhaal) een spoor van vernielingen worden aangericht. Dat moet de baan van de zwaarste bui (een supercell?) zijn geweest.
De baan over het oosten van Nederland waarin de Borculo-bui schade heeft aangericht. Bron: site Herman Dute, Borculo.
vergroot
In het Brabantse dorp Zeeland werden 67 boerderijen vernield. Ook in Didam raakten veel huizen beschadigd. Vervolgens ging het verder over Kilder, Wehl, Velswijk, Zelhem en Ruurlo. En vanaf daar koerste de bui richting Borculo. Daar begon de lucht, na een warme dag, tegen zessen vooral in het westen een dreigender aanzicht te krijgen. Vanaf hier gaan we verder aan de hand van een ooggetuigenverslag, dat in het boek 'Weer een eeuw' van Harry Otten, Jacob Kuiper en Tom van der Spek is terug te vinden. Het is van de hand van H.W. Heuvel, het toenmalige schoolhoofd.
'Na half 7 waren wij gedurig buiten op het schoolplein, om naar gewoonte den loop der bui zoo waar te nemen. Het zat daar in het westen al dreigender. Vertakte bliksems en bundels van bliksemstralen doorkliefden het zwart en al zwaarder werden de slagen. In het noordwesten en noorden was de lucht vaal, als voor een hagelbui, maar nog dreigender. Eerst dacht ik dat de bui nog langs zou drijven, maar al gauw zag ik dat ze overkwam (de wind was ook westelijk). Als een draaikolk kwamen de wolken aanwentelen. Iemand vertelt: 'Ineens zagen wij aan de lucht iets vreemds. Een lange, rechte buis, welke snel ronddraaide in duizelingwekkende vaart en onder ontzettend geloei nader kwam.'
Van het hotel Stad Borculo was na de tornado niet veel meer over. Bron: site Herman Dute, Borculo.
vergroot
'Om 7 uur, toen ik in huis kwam, heb ik voor het laatst op het horloge gezien. Het was vreselijk donker in de woonkamer, waar we angstig bijeenzaten. Buiten alles in een vreeselijke horizontale beweging: de regenvlaag - 17,5 millimeter viel er - de afgerukte boombladeren, stof en allerlei voorwerpen, een grijze muur. Grote boomen zwaaiden neer. Toen brak de storm door een ruit naar binnen, het venster tegenover vloog los, de voordeur smakte open - wij vlogen naar de gang; ik hield met het gewicht van mijn lichaam de deur dicht. De huisgenoten stonden iets verder, in een nis voor de kelderdeur, dicht opeen als om elkaar te beschermen - buiten het huilen van den orkaan, binnen het gerinkel en gerammel van vallende glasscherven, dakpannen, enz. Ieder oogenblik een helle bliksem, waarvan de donderslag verstierf in het stormgeloei. Waren wij angstig? Ik weet het niet meer: welke gedachten gingen door ons hoofd? Ik weet het niet meer. Het werd lichter. Goddank! Het ging over. Hoelang het duurde? Naar mijn schatting was het 10 a 15 minuten, maar anderen spraken van 5 a 8 minuten.'
'We gingen naar buiten. De storm was bedaard en de regen was over. Toen zagen we hoe erg het geweest was. De drie lanen met bomen, bij onze woning, lagen geveld, als gedorscht met reuzenvlegel: ontworteld, afgedraaid, versplinterd. En in het stadje (we wonen buitenaan), welk een verwoesting! Die hoef ik niet te beschrijven, want krantenverslagen hebben het wereldkundig gemaakt.'
Ook dit gebouw kwam zwaar gehavend uit de strijd, evenals de boom ervoor. Bron: site Herman Dute, Borculo.
vergroot
Na de bui was Borculo nagenoeg totaal verwoest. De totale schade liep in de miljoenen guldens, een enorm bedrag in die tijd. Later in de avond kwamen nog berichten van zware hozen in het noorden van Duitsland binnen. En los van de eerder beschreven strook door het oosten van Nederland werd ook in de buurt van Staphorst en bij Zorgvlied (Smilde) schade aangericht, mogelijk door tornado's.
Dat er in Borculo van een tornado sprake moet zijn geweest, blijkt wel uit het verslag van het schoolhoofd. Zowel de snel rondtollende wolkenlucht (de wallcloud) als de rechte grijze buis, die met een geweldig geloei op Borculo afkwam (de slurf van de uiteindelijke tornado) wijzen daarop. Het schadespoor vanaf Uden tot aan Borculo en de waarneming van de angstaanjagende wolk, op nog geen 50 meter van het aardoppervlak bij Uden (mogelijk ook wallcloud) geven aan dat de bewuste supercell mogelijk meerdere windhozen of tornado's (is hetzelfde) heeft veroorzaakt. En ook de latere berichten uit het noorden van Duitsland duiden daar waarschijnlijk op.
De beelden van die tijd vertellen hun eigen verhaal. Hier is niets aan toe te voegen. Bron: site Herman Dute, Borculo.
Een onderzoek van het KNMI liet destijds zien dat de windsnelheden in de bovenlucht, op het tijdstip van de bui erg hoog waren geweest. Toen al werd een verband vermoed tussen het optreden van die hardere wind in de hogere delen van de atmosfeer en de verschijnselen op de grond. Amerikaanse meteorologen, die deze case later ook bestudeerd hebben, vonden dat de Nederlandse meteorologen met dat onderzoek hun tijd ver vooruit waren.
Dat de Achterhoek gevoelig is voor windhozen bleek nog geen twee jaar later opnieuw, toen het dorp Neede op 1 junin 1927 door een tornado getroffen werd. Deze trok iets oostelijker dan zijn voorganger, maar deed in kracht niet voor hem onder. Bij die tornado, die de belangrijkste dorpskernen gelukkig miste, vielen tien doden, waarvan drie door blikseminslag. Nieuwe windhozen kwamen in 1988 en 1999 voor, waarbij van die laatste nog niet vaststaat of het ook echt een windhoos was.
Meer over de Cycloon van Borculo
Bron: Site Herman Dute, Weer een eeuw, Meteo Consult
(c) Meteo Consult 2010
Quote selectie