Nog even en de zomer neemt afscheid. Naar alle waarschijnlijkheid eindigt zomer 2013 bij de twintig warmste zomers sinds 1901. Ook werd voor het eerst sinds 2006 weer eens een hittegolf geregistreerd. Nu de R straks weer in de maand voorkomt, is het tijd om in de archieven te duiken. Hoe verloopt september gewoonlijk? Valt er iets bijzonders te ontdekken? Komt vorst gemiddeld veel voor? Met name dat laatste had mijn interesse. We gaan 74 jaar terug in de tijd.
Sinds 1901 kwam het in september te De Bilt slechts drie keer eerder voor dat er ’s nachts vorst gemeten werd. Een zeldzaamheid dus. Mijn voorkeur ging uit naar september 1939. In de overzichtelijke lijst op mscha.org/knmi zien we deze septembermaand dan ook als warmste van de drie uit de bus komen; 15.1°C t.o.v.13.4°C en 13.3°C in respectievelijk 1906 en 1971. Als we daarvan het gemiddelde zouden nemen dan is het klimatologisch gezien wel weer tijd voor een nachtje vorst in september. Het bovenstaande is leuk om te weten, maar het meest interessante is het verloop van de temperatuur in zowel september als oktober van datzelfde jaar.
In bovenstaande grafiek het verloop van de temperaturen in september 1939 te De Bilt. De maand start warm met in de eerste decade temperaturen van om en nabij 25°C. De tweede decade zien we een verval van zo’n 5 graden en in de laatste decade nog eens 5 graden. Datzelfde zien we min of meer ook gebeuren in de gemiddelde en minimum temperaturen. Kortom: de maand laat een perfect voorbeeld zien van een mooi en geleidelijk verloop. Niet uitzonderlijk zou je zeggen, totdat je oktober 1939 ziet.
Oktober 1939 kende ook een geleidelijke neergang van de temperatuur, alleen nu wat meer op en af. De maand start met temperaturen om en nabij de 15°C en eindigt tussen de 5 en 10 graden. In twee maanden tijd zien we een verschil van ruim 22 graden! Het verval gaat zeer geleidelijk en bijna perfecte constante daling van de temperatuur.
September ging uiteindelijk de boeken in als net te warm(15.1°C), zonnig en normaal qua neerslag. Oktober verliep dan weer koud met een top 10-notering in de lijst koudste oktobermaanden sinds 1901: 7.6°C. De maand was verder nat en qua zonuren rond normaal.
Dit bijzonder geleidelijke verloop in de temperatuur van twee maanden in de herfst van 1939 zorgde niet alleen voor een perfecte omschakeling van t-shirt naar winterjas, het was ook de opmaat naar een klassieke winter. Daarover later meer.
Hoe was dit alles zichtbaar op de weerkaarten? De warme periode in de eerste decade bijvoorbeeld afzettend tegenover de situatie twee weken later toen de kachel alweer aan kon.
Een trendbreuk volgde in november 1939. Deze maand eindigde 0.7°C boven het normale gemiddelde en kenmerkte zich juist door een stijgende temperatuur gedurende de eerste decade. Vanaf 21 november werden er een aantal vorstnachten genoteerd.
Hierna volgde één van de koudste winters uit de vorige eeuw. Met een gemiddelde temperatuur van -2.0°C en 294.6 hellmannen werd de winter gekwalificeerd als zeer koud. Maar liefst 72 keer kwam het tot lichte vorst, 50 keer matige vorst, 19 keer strenge vorst, 5 keer zeer strenge vorst en 41 dagen kwam de temperatuur het gehele etmaal niet boven het vriespunt uit. De winter bestond uit vijf vorstperioden en drie koudegolven. Met deze cijfers is de koudegolf van 2012 tot niets gereduceerd. De afgelopen winters stellen dan ook ineens weinig meer voor. Van mij mag september en oktober 1939 zich dit jaar herhalen. Als we daarmee ook de winter van ’40 binnenhalen, dan kan mijn halfjaar niet meer stuk.
Gr. Mark
Sinds 1901 kwam het in september te De Bilt slechts drie keer eerder voor dat er ’s nachts vorst gemeten werd. Een zeldzaamheid dus. Mijn voorkeur ging uit naar september 1939. In de overzichtelijke lijst op mscha.org/knmi zien we deze septembermaand dan ook als warmste van de drie uit de bus komen; 15.1°C t.o.v.13.4°C en 13.3°C in respectievelijk 1906 en 1971. Als we daarvan het gemiddelde zouden nemen dan is het klimatologisch gezien wel weer tijd voor een nachtje vorst in september. Het bovenstaande is leuk om te weten, maar het meest interessante is het verloop van de temperatuur in zowel september als oktober van datzelfde jaar.
In bovenstaande grafiek het verloop van de temperaturen in september 1939 te De Bilt. De maand start warm met in de eerste decade temperaturen van om en nabij 25°C. De tweede decade zien we een verval van zo’n 5 graden en in de laatste decade nog eens 5 graden. Datzelfde zien we min of meer ook gebeuren in de gemiddelde en minimum temperaturen. Kortom: de maand laat een perfect voorbeeld zien van een mooi en geleidelijk verloop. Niet uitzonderlijk zou je zeggen, totdat je oktober 1939 ziet.
Oktober 1939 kende ook een geleidelijke neergang van de temperatuur, alleen nu wat meer op en af. De maand start met temperaturen om en nabij de 15°C en eindigt tussen de 5 en 10 graden. In twee maanden tijd zien we een verschil van ruim 22 graden! Het verval gaat zeer geleidelijk en bijna perfecte constante daling van de temperatuur.
September ging uiteindelijk de boeken in als net te warm(15.1°C), zonnig en normaal qua neerslag. Oktober verliep dan weer koud met een top 10-notering in de lijst koudste oktobermaanden sinds 1901: 7.6°C. De maand was verder nat en qua zonuren rond normaal.
Dit bijzonder geleidelijke verloop in de temperatuur van twee maanden in de herfst van 1939 zorgde niet alleen voor een perfecte omschakeling van t-shirt naar winterjas, het was ook de opmaat naar een klassieke winter. Daarover later meer.
Hoe was dit alles zichtbaar op de weerkaarten? De warme periode in de eerste decade bijvoorbeeld afzettend tegenover de situatie twee weken later toen de kachel alweer aan kon.
Een trendbreuk volgde in november 1939. Deze maand eindigde 0.7°C boven het normale gemiddelde en kenmerkte zich juist door een stijgende temperatuur gedurende de eerste decade. Vanaf 21 november werden er een aantal vorstnachten genoteerd.
Hierna volgde één van de koudste winters uit de vorige eeuw. Met een gemiddelde temperatuur van -2.0°C en 294.6 hellmannen werd de winter gekwalificeerd als zeer koud. Maar liefst 72 keer kwam het tot lichte vorst, 50 keer matige vorst, 19 keer strenge vorst, 5 keer zeer strenge vorst en 41 dagen kwam de temperatuur het gehele etmaal niet boven het vriespunt uit. De winter bestond uit vijf vorstperioden en drie koudegolven. Met deze cijfers is de koudegolf van 2012 tot niets gereduceerd. De afgelopen winters stellen dan ook ineens weinig meer voor. Van mij mag september en oktober 1939 zich dit jaar herhalen. Als we daarmee ook de winter van ’40 binnenhalen, dan kan mijn halfjaar niet meer stuk.
Gr. Mark