Ik wil het hier hebben over de nog nauwelijks besproken, zeldzame winter van over 5 jaar. Die van 19/20. Wat iedereen zich nog wel zal gaan herinneren zijn de extreme verschillen in die winter, de koudste winter in de 21e in NW Europa.
De voorgeschiedenis: de zomer was vrij warm en zeer nat. September en oktober waren nazomers met op 17 oktober 26,7 C in Ell en Westdorpe. De Bilt bleef op 24,6 C steken. De maanden waren daarbij zonnig en nat noch droog.
Na 5 zachte en zeer zachte winters, waren de verwachtingen niet hoog gespannen. Temeer al die winters sterk op elkaar leken: na een redelijk begin overheerste zuidwestelijke stromingen en begon de lente vaak in maart en in 2018 werd het op 11 februari al 21 C lokaal....
Hoe anders zou het dit keer gaan.
November begon nog zacht, rustig en droog onder invloed van een hogedrukgebied boven Midden-Europa met zuidelijke tot zuidoostelijke winden. In het tweede deel van de maand namen lagedrukgebieden het heft in handen. Ze trokken vaak over de Noordzee naar Denemarken en soms de Duitse Bocht.
Een sterk contrast met de eerste maandhelft. Op 23e dook het kwik in De Bilt naar -0,9 C door een trekrug. Twente kwam zelfs tot -3,0 C. De 25e, achter de zoveelste depressie (volle storm op de Wadden) de eerste winterse buien maar nergens een dekvorming. Alleen Zuid Limburg komt tot -1 a -2 C in de nacht.
De maand eindige met een gemiddelde van 7,5 C te De Bilt gemiddeld.
December: tot afschuw van vele winterliefhebbers kwam de atmosfeer op de verkeerde plaats tot rust: zuidwest van Ierland ging een hoog met 1040 hPA voor anker en eromheen stroomden steeds meer subtropische luchtmassa's Europa in. Alleen in Lapland, het Kola Schiereiland en regio Archangelsk overdag en 's nachts lichte, soms matige vorst. Moskou zat overdag rond 6 C. Warschau 9 C.
In de Lage Landen steeg het kwik van 5 C op 1 december naar 10 C op de 4e en dat bleef zo tot 10e.
Hierna werd het drama nog groter: het lauwe hoog had koers gezet naar Midden Europa waardoor dezelfde maritiem tropische lucht ons nu direct kon bereiken. De 11e werd het te Westdorpe al 14,1 C, de volgende dag meldde Oostende 15,3 C. Sebastiaan uit Bussum, een doorgezachtewinterde statisticus, berekende dat december met de Lange Termijn bij de hand, nu waarschijnlijk tussen 7,5 en 8,5 C uit zou komen. Het recente record van 2016 (8,3 C) zou eraan kunnen gaan!
Wie kon bedenken dat die verwachting drie dagen later al de prullenbak in kon?! Nou: de meesten die de ensembles diezelfde avond zouden bekijken, eerlijk gezegd...
Wat al een paar dagen in enkele runs zat (een poolhoog dat via Spitsbergen Scandinavie zou gaan bezoeken) kwam nu in vrijwel alle runs goed uit de verf. En het ging razendsnel. Het lag op de 16e al boven de Noorse Zee met een kerndruk van 1055 hPA. Aan de oostflank zakte zeer koude lucht af naar NW Rusland.
12 uur later trok een uitdiepend laag (975 hPa)vanaf Nova Zembla (Karazee zelfs) in een razende vaart via West Finland naar Bornholm. Die zware storm die door het grote drukverschil ontstond heeft hele bossen in Finland en Karelie tegen de vlakte gelegd! Boven Finland begon deze depressie wat op te vullen om boven de Baltische Zee weer wat uit te diepen.
In het zog ervan kwam extreem koude lucht mee die tot aan de Duits-Deense grens reikte op de 17e. Stockholm meldde al -14 overdag, in de avond -24! Kopenhagen -6 om -11.
Maar dat was nog niks vergeleken met de Finmark: Karasjok had diezelfde dag een minimum van -42,4 C en dat was het maximum van de dag erop! Het was er kouder dan in Ojmjakon en Verchojansk!
Zware sneeuwbuien ontstonden boven de warme Oostzee en begroeven de kust van zuidoost Zweden, oost Denemarken en de Duitse Oostzeekusten en de hele noordkust van Duitsland onder sneeuw. Al snel lager 15 tot lokaal 45 cm sneeuw..Sneeuwduinen tot 3 m traden op! Het leger werd in gezet om de wegen enigszins berijdbaar te houden.
In Nederland was het op de 17e afgekoeld naar waarden tussen -2 C in Groningen en +3 C in Veurne. Leuk, maar de harten van de winterliefhebbers waren om andere redenen stevig gaan kloppen. Niet direct vanwege het Scandinavische staaltje op gebied van winterkou....Maar zo meteen meer over de reden...
Op 18e was de kou uniformer en meest tussen 0 en -3 C. Alleen aan de Franse grens net geen ijsdag. De wind begon steeds sterker aan te trekken die dag en de lucht werd vanuit het zuidwesten bedekt en staalgrijs...
Wat was er aan de hand? De Baltische depressie trok (gelukkig) niet de oceaan op, maar boog via Hamburg af naar Roemenie. Een dependance van het Azoren hoog bij A Corunha voorkwam dat de zeer koude lucht ons kon bereiken, maar op de oceaan lag een vrij diepe depressie (970 hPA) op koers Brest....ja....waar naar toe? Dat was onduidelijk. Hij zou Milaan kunnen pakken of...of...duidelijk noordelijker langstrekken.
De koers werd Brest (Fr) naar Brest (WRus). En dat zou via Luxemburg gaan. Zuid ervan overigens zeer zachte lucht met 19 C te Bordeaux in de avond en nacht van de 18/19e (!). De dag erop zelfs 20 C!
Maar in Vlaanderen en Nederland wisten de kenners dat er een reprise van 78/79 op de loer lag.
In Frankrijk werd voor de regio Normandie en Pas de Calais gewaarschuwd voor mogelijk zware ijzel! En die zou er ook vallen tot aan Rouen.
Hoe prachtig waren de historische woorden van Jan Visser die dag op zijn website": "Noem 'm Thialf, noem 'm Fimbul, de Grote Russische Beer of gewoon Willy....Het maakt niet uit: als u morgen op straat komt weet u dat die andere Koning ons land met ijskoude en ijzeren hand regeert. En we zijn voorlopig niet van 'm af!"
Die 18e is het in het noordoosten nog helder bij -4 C, maar in de zuidwestelijke regio's wordt de lucht snel loodgrijs bij een kwikstand vlak onder nul.
"Poeh...wat is die wind doordringend aan het worden zeg! Onaangenaam koud. Lekker dat ik dat weer eens kan zeggen ;-)"
"Dit hebben we in jaren niet beleefd, ik voel de spanning gelijk een kind dat morgen jarig is. Heerlijk."
"Tsjongejongejonge...het gaat echt gebeuren. Ik moet mezelf even knijpen maar dit gaat echt niet meer mislopen!"
Zomaar wat reacties van het Weerwoord forum, waar topdrukte heerste.
Zuid Engeland zat toen al in een volle sneeuwstorm bij lichte vorst. Heathrow moest eind van de middag zelfs dicht! Er was 20 cm sneeuw gevallen.
In Denemarken, bij eerst nog weinig wind al -21,3 te Karup, Vaxjo in Zuid Zweden -26,0 C!
De ongekende coupe van KW begon nu ook in de Lage Landen goed vorm te krijgen.
In de nacht begon het in Veurne te sneeuwen, al klaagde de lokale waarnemer dat de sneeuw wel erg droog werd...
Ondertussen miste de depressie ook zijn meest gewaardeerde uitwerking niet. Uit Roodeschool bij (eerst nog) helder weer en NO-4B de volgende temperaturen.
18e
20 uur: -5,2
22 uur: -5,4
19e
0.00 uur: -6,7
2.00 uur: -8,9
Om rond 9 uur -13,0 C uit te komen! Precies op dat moment vielen daar de eerste vlokken. De wind is dan al krachtig, de ijsbloemen staan op de ruiten te flonkeren in de zeer fletse ochtendzon die nog net door de wolken heen kan schijnen.
In het zuiden was het niet bij een paar vlokken gebleven. M.u.v. de vier noordoostelijke was code rood afgegeven. Door de harde wind tot stormachtige wind (op de Noordzee stond even 10B! Zware storm uit oost!) waren sneeuwhoogtes lastig te bepalen,maar radaranalyse gaf aan dat er 15 (Utrecht Gelderland) tot 35 cm sneeuw (Zeeland Brabant en Limburg) was gevallen. In Vlaanderen zelfs nog meer!
Dit geweld konden sneeuwploegen niet aan en veel reizigers, met name die zonder winterbanden, stranden. En dat was niet ongevaarlijk! In de loop van de ochtend begon het kwik ook hier sterk te dalen. Rond 15 uur was het -7 C richting Duinkerken. -9 C in grensprovincies van Nederland en Belgie en -12 C in Groningen. Daarbij driftsneeuw, stuifsneeuw en alle andere vormen van droge sneeuw die u kunt bedenken. De Lage Landen werden witter en witter en ook kouder en kouder.
Voor het eerst sinds januari 1987 werd er gewaarschuwd om binnen te blijven. Scholen werden voor gesloten in de zuidelijke provincies. In Parijs echter 14 C en regen! Een zeer scherpe grens die sommige weeramateurs toch wat beangstigde. "Wat als..." Maar het zou niet gebeuren.
Het hoog op de Noorse Zee was iets afgezakt met een as van de Hebriden tot aan Moermansk. Toen de depressie voorbij was nam de wind af, maar viel niet weg. De kou was omnipresent, de wind helaas ook duidelijk merkbaar. De Continentaal Arctische lucht waar we mee te maken hadden maakte het gebrek aan uitstraling helemaal goed.
Op de 20e minima van -15 C in Gent en Brussel, -16 C te Antwerpen en Middelburg, -18 C in Utrecht, Lelystad en Groningen. Koploper was Twente waar met -19,5 C de kaap van -20 net niet werd gepasseerd. Maar wel kouder dan dec 2010 (-18,4 te Deelen toen). En dat bij doorstaande wind (2-4 B) en vrij veel bewolking!
Daarbij een sneeuwdek van 10 cm op de Wadden en Noordoost Groningen. 20 cm in centraal Nederland en 30-50 cm in Zuid NEderland en vooral Vlaanderen.
In de Noordoostenwind kwam het kustfront vooral op de westelijke Wadden die dag goed tot stand (zie 85 en 87). Waarnemers in NW Friesland zagen met lede ogen de ene na de andere, inkzwarte bui passeren. Maar die raakten wel Terschelling. Het dek groeide aan tot 25 cm a 30 cm. Minder dan in in de jaren tachtig van vorige eeuw, maar nog steeds aanzienlijk.
Daarbij -4 a - 5 C.
De 21e meer bewolking en wind door een depressie die wat zuidelijker langs trok. Parijs zit nu ook met vorst (licht tot matig). Maar nog steeds een erg scherpe begrenzing die van Poitiers naar BUdapest loopt en met name aan de voet van de Pyreneeen nog steeds 16-20 C! Milaan met regen en +12 ook volstrekt anti winters, evenals Zagreb (+9) en Belgrado (+10).
In Scandinavie onverminderd zeer koud! Kopenhagen tekent een maximum op op de 22e van -13,7 C! Stockholm -19,3. Oslo -19,7 en Helsinki -22,8 C! Dat valt in het niet bij de kou in jan. 1987, maar voor december zijn deze waarden recordverdachtig!
Lapland is een Siberische Vrieskist: Kautokeino komt op de 21e en 22e niet hoger dan -47,4C. Naruska overdag -46 maar in de nacht -49,6! Men brandt er grote vuren, zoals in Nederland in het voorjaar bij het fruit, om te voorkomen dat de sledehonden doodvriezen!
De 22e en 23e is het kustfront actiever en draait de wind in het hele westen meer naar noord. Van Oostende tot een Katwijk vallen zware sneeuwbuien bij -1 tot -3 C. Maar 20-25 km landinwaarts valt niks!
In het binnenland is het droger, maar ook veel kouder. -5 tot -10 C als maximum (Koudste in Limburg).
De wind neemt af en er komen opklaringen aan. Het wordt de eerste (?) apotheose van de winter.
Jorrit (Amsterdam): "man o man wat is dit mooi! Amsterdam is een openluchtvriezer aan het worden. Ik heb van mijn balkon afgepiest en het kwam als gelige sneeuw op de grond!" Schiphol gaf om 21.00 uur al -17,4 C door.
Gaan we een record breken?
Dat is wat bij steeds meer weerfanaten die avond opdoemt. Waarbij men eerst het decemberrecord noemt maar later op de avond overschakelt op dat ene doel: Winterswijk 1942...-27,4 C in een situatie die veel op de huidige lijkt.
Frank, Doetinchem "Mannen: gaan we vannacht opblijven met z'n allen en gaan we live het nieuwe record meemaken?"
Steph, Haarlem "Het regent records! Heerlijk. Ik ben van de partij!"
En zo zitten veel weeramateurs, net als begin maart 2005, met zijn allen de KNMI waarden (en waar mogelijk de eigen metingen) minuut voor minuut te bekijken. EN die liegen er niet om. Het kwik zakt verder en verder weg.
"Op mijn plattelandsstation, VTr (dus geijkt, misschien weten jullie dat niet...) is hetom 23.56 uur het Zeeuwse record gebroken. -20,3 C!! En we hebben nog een uur te gaan voor vandaag! Ik geloof mijn ogen niet. Ik geloof het echt niet maar ik ga niet naar buiten om te checken! CARAMBAAAA" Aldus J.S uit Middelburg.
Maar het kan nog kouder, zelfs in het westen. Martijn, Rozenburg "Berekou is het woord niet meer. Zestienhoven zit nu al op -22 C." En dat om 0.00 uur
Om 24 uur het volgende KNMI rijtje:
Terschelling, onbewolkt, ONO 2 -9,8 C
Den Helder, vrijwel onbewolkt, O2 -11,7 C
Schiphol, onbewolkt, ONO 1, -19,6 C
Rotterdam, laaghangende mist, windstil, -22,0 C
Vlissingen, onbewolkt, ONO 1, -12,5 C
Leeuwarden, vrijwel onbewolkt, O-1, -19,1 C
Eelde, vrijwel onbewolkt, 0-1, -22,0 C
Twente, laaghangende mist, windstil, -21,4 C
Lelystad, vrijwel onbewolkt, windstil -21,1 C
Deelen, laaghangende mist, windstil, -21,6 C
De Bilt, vrijwel onbewolkt, windstil, -18,7 C
Gilze Rijen, mistbanken, windstil, -22,2 C
Eindhoven, dichte mist, windstil, -22,0 C
Volkel, laaghangende mist, windstil, -20,7 C
Maastricht, onbewolkt, O-2, -15,3 C
Om 3 uur zit Volkel op -24,9 C. Rotterdam lijkt met -22,6 C wat af te haken. Terschelling en Den Helder melden nu al even een zwakke westen wind bij -5,0 en -8,4 C....
"Oei....de rugas komt over en de wind is al west. Zelfs al te Berkhout" aldus Cees/Rotterdam "Dat gaat nog spannend worden. Schrijf Eelde, Leeuwarden, Marknesse en Lelystad maar af. Het zuidoosten zal het moeten doen."
De laagste waarde wordt om 7 uur (dus vrij vroeg) bereikt te Volkel: -26,9 C. Ell komt tot -26,3. Eindhoven -25,9 en Gilze Rijen, Deelen en Hupsel -25,7 C.
In Vlaanderen zien we vergelijkbare waarden, Kleine Brogel komt tot -26,0 C. Gent -24,2 C en zelfs Veurne gaat bij 51 cm sneeuwdek onder de -20 C (-20,8). Maar op de Ardense hoogten is er eerst wat wind blijven staan en komt het kwik niet lager uit! De wind viel er kort weg, bij passage van de rugas waarbij het om 11 uur alsnog -25 C werd te Elsenborn! Volstrekt belachelijk, zo laat in de ochtend zo koud in de Benelux!
In het buitenland is het overigens, met uitzondering van het echte hoge Noorden niet veel kouder geweest, Midden Zweden en Finland zitten tussen -25 en -30. Het zuiden met wat meer wind en bewolking van de Oostzee in de regel tussen -15 en -24. En Zuid Europa merkt altijd nog niks van de kou. Dat is in andere winters in het verleden echt anders geweest met soms sneeuw in Tanger (jan. 1985).
En zo krijgen we de zeer merkwaardige situatie dat de weeramateurs met een katerig gevoel en nogal uitgeput op de bank zitten. Alles is bereikt! In ruim een week tijd van +15 naar -25...De Lage Landen zijn Arctisch. En dat is nog steeds zo. Buiten zal weldra alles flonkeren in de zon. Zo was december nog nooit!
Maar...het illustere record uit de oorlog blijft staan. En zo zoeken de meesten hun bed op (het is kerstvakantie) of gaan een loodzware dag op het werk tegemoet...
Een enkeling gaat die ochtend naar buiten. Sebas (Bussum): "Een Laplandian scene hier op de heide bij Hilversum! Ik ben best blij met die westenwind want -10 C is toch beter dan -25".
Het regent foto's op diverse fora.
Natuurlijk wordt er geschaatst, maar vooral op ijsbanen. De dikke laag sneeuw die op de 18e viel op het dunne ijs heeft de schaatspret bedorven. Maar op enkele plekken waar de wind flink vat op de sneeuw had is het prima, zwart ijs. Zo zijn enkele trajecten geveegd en worden de eerste toertochten voor het midden van de week (met kerst!) uitgeschreven. Die ene tocht wordt niet besproken...
De 24e is er nogmaals kustfront activiteit. In het gebied bij Koksijde loopt het kwik nu op tot +0,7 C (kort). Maar dat is echt alleen de kust. Enkele km landinwaarts blifjt het ook daar vriezen. Koksijde meldt overigens even motregen!
Maar elders in de Benelux is het of helder (Wadden) met enkele sneeuwbuien of het is mistig. In de zuidelijke Provincies maar ook het noordoosten is het in die mist niet warmer geworden dan -11 C (Eindhoven), - 12 C (Westdorpe, Rotterdam, all Brabantse stations en Deelen) en -13,3 C te Eelde. Amateur te Roodeschool en Nieuw Beerta KNMI komen aan -13,6 C! Als maximum! En dat zit weer dicht tegen het record uit februari 1929 (-13,7 C te winterswijk) aan en wordt alweer niet verbroken!
Die nacht lijkt een kopie te worden van die van twee nachten ervoor: het wordt weer rustig, helder en waar er mist is wordt die wat dikker. In de wat vochtigere lucht kan het kwik echter niet lager uitkomen dan "slechts" -22 C (Marknesse). Maar daarmee is de kous dit keer niet af...
De mist trekt op veel plaatsen in het zuiden en midden en weer het noordoosten in het geheel niet op.
"Het is 13 uur en het is hier -15,6 " horen we uit Middelburg.
"Bijna -16. Amaiiii. Waar gaat dat heen!" Dus ook in het Gentse (en vrijwel heel Vlaanderen) schommelt het kwik rond -15 C of nog wat lager. Midden op de dag! Dit doet denken aan december 1788. ZO ver moeten we dus terug!
Vanaf 23 uur neemt de wind iets toe en loopt het kwik heel langzaam op van -16 a -17 C, maar Rotterdam Zestienhoven komt niet hoger dan -14,8 C. Eelde en Nieuw Beerta -14,9 C, De Bilt -15,0 en Schiphol, Lelystad, Westdorpe en Twenthe zetten gezamelijk het nieuwe record neer: het kwik stijgt op deze plaatsen niet hoger dan -15,4 C!
Het maximum, dus niet het minimum, is dus -15 C om 1 uur na middernacht lokale tijd gemeten.....!
Zelfs Vlissingen KNMI houdt het bij -13,0 C voor gezien! De Wadden zijn de uitzondering. Een zwakke noordoosten wind deed het kwik er tot -4 C stijgen na een minimum van -9. Maar er vallen weer sneeuwbuien..
Het Ijsselmeer en de Waddenzee liggen (nagenoeg) dicht, de rivieren krijgen nu ook snel te maken met wat ijsvorming, maar nergens is vast ijs. Langs de grote rivieren en kanalen zien we overigens het "roken". Ze dampen door de enorme tegenstelling tussen water en luchttemperatuur. En daar zijn de rijplagen Onnederlands en (langs de Schelde en Maas) Onbelgisch mooi.
Aan de andere kant van de Noordzee is het lang zo koud niet, maar zijn de sneeuwhoeveelheden nog ontzagwekkender dan zelfs op onze Wadden (waar nu 55 cm ligt). Norfolk is begraven in de sneeuw. Norwich meldt een regulier dek van 85 cm en Lowestoft de toch bijna onmogelijke hoeveelheid van 102 cm. Overdag komt het kwik hier geregeld tot aan of soms zelfs licht boven nul (op enkele dagen), dus kunnen we nagaan hoeveel sneeuw er werkelijk is gevallen!
Noordelijker in Engeland is de aanvoer over de Noordzee langer en is het. muv de Highlands en The Lake en Peak District, lang zo koud niet. Terwijl de Bilt over de periode 18 tm 27 december een gemiddelde van -12,8 C optekent, komt Newcastle uit op -0,5 C....
Edinburgh is met -1,7 ook al weinig indrukwekkend.
Midden op de Noordzee is het zeewater nog 9-11 C en dat mist zijn uitwerking daar niet.
London (-5,2 gemiddeld) is kouder en registreert zelfs een recordkoude 10 daagse voor december. Daarbij in de nacht van 23 op 24 december in Londen -14,6 C en een maximum van -8. Een fraai sneeuwtapijt van 20-25 cm doet ook daar zijn werk. In 1981 was het in de UK ook erg koud en in 2010 ook, maar dergelijke waarden zijn uiterst zeldzaam in Londen.
De enorme overgang van zeer zacht weer naar deze kou heeft veel bomen de das omgedaan. Ze zitten vol vocht en splijten, soms luid knallend, uiteen! Op sommige plaatsen leggen er zoveel het loodje dat dit in de zomer erop een bijzonder triest gezicht is: sommige bossen zien eruit alsof het midwinter is. Geen blad aan de stervende of dode bomen te zien.
Helaas: op de weerkaarten tekent zich een kentering af voor na de kerstdagen. Het Hoog boven de Noorse Zee gaat aan de wandel en lijkt naar de Balkan te willen. De weg zal nog voor oud en nieuw vrijkomen voor depressies, maar bij een dergelijke constellatie wil dat nog wel eens stroperig verlopen.
Angstvallig wordt naar het zuidwesten van Europa gekeken: de zeer zachte lucht is daar niet weggeweest en zou ons zomaar kunnen bereiken...
Maar de kerstdagen zijn onversneden winters. De wind ruimt meer naar oost en later zuidoost en van het kustfront zijn we af. Overal ligt nu 15 tot lokaal 45 cm sneeuw. Overdag is het -10 later -5 C. In de nacht -18 tot -12. Daarbij is het zonnig en met een zwak windje goed uit te houden.
De sneeuw heeft het ijs dus behoorlijk de das om gedaan en met de dooi op de kaarten durfde niemand het verboden woord te noemen. Terecht. In Lapland is het kwik tot enkele graden boven nul gestegen...En hoe gaan we het jaar 2020 in: nog wit, mistig dooiend of zelfs "gewoon" weer zacht?
Morgen het vervolg.
De voorgeschiedenis: de zomer was vrij warm en zeer nat. September en oktober waren nazomers met op 17 oktober 26,7 C in Ell en Westdorpe. De Bilt bleef op 24,6 C steken. De maanden waren daarbij zonnig en nat noch droog.
Na 5 zachte en zeer zachte winters, waren de verwachtingen niet hoog gespannen. Temeer al die winters sterk op elkaar leken: na een redelijk begin overheerste zuidwestelijke stromingen en begon de lente vaak in maart en in 2018 werd het op 11 februari al 21 C lokaal....
Hoe anders zou het dit keer gaan.
November begon nog zacht, rustig en droog onder invloed van een hogedrukgebied boven Midden-Europa met zuidelijke tot zuidoostelijke winden. In het tweede deel van de maand namen lagedrukgebieden het heft in handen. Ze trokken vaak over de Noordzee naar Denemarken en soms de Duitse Bocht.
Een sterk contrast met de eerste maandhelft. Op 23e dook het kwik in De Bilt naar -0,9 C door een trekrug. Twente kwam zelfs tot -3,0 C. De 25e, achter de zoveelste depressie (volle storm op de Wadden) de eerste winterse buien maar nergens een dekvorming. Alleen Zuid Limburg komt tot -1 a -2 C in de nacht.
De maand eindige met een gemiddelde van 7,5 C te De Bilt gemiddeld.
December: tot afschuw van vele winterliefhebbers kwam de atmosfeer op de verkeerde plaats tot rust: zuidwest van Ierland ging een hoog met 1040 hPA voor anker en eromheen stroomden steeds meer subtropische luchtmassa's Europa in. Alleen in Lapland, het Kola Schiereiland en regio Archangelsk overdag en 's nachts lichte, soms matige vorst. Moskou zat overdag rond 6 C. Warschau 9 C.
In de Lage Landen steeg het kwik van 5 C op 1 december naar 10 C op de 4e en dat bleef zo tot 10e.
Hierna werd het drama nog groter: het lauwe hoog had koers gezet naar Midden Europa waardoor dezelfde maritiem tropische lucht ons nu direct kon bereiken. De 11e werd het te Westdorpe al 14,1 C, de volgende dag meldde Oostende 15,3 C. Sebastiaan uit Bussum, een doorgezachtewinterde statisticus, berekende dat december met de Lange Termijn bij de hand, nu waarschijnlijk tussen 7,5 en 8,5 C uit zou komen. Het recente record van 2016 (8,3 C) zou eraan kunnen gaan!
Wie kon bedenken dat die verwachting drie dagen later al de prullenbak in kon?! Nou: de meesten die de ensembles diezelfde avond zouden bekijken, eerlijk gezegd...
Wat al een paar dagen in enkele runs zat (een poolhoog dat via Spitsbergen Scandinavie zou gaan bezoeken) kwam nu in vrijwel alle runs goed uit de verf. En het ging razendsnel. Het lag op de 16e al boven de Noorse Zee met een kerndruk van 1055 hPA. Aan de oostflank zakte zeer koude lucht af naar NW Rusland.
12 uur later trok een uitdiepend laag (975 hPa)vanaf Nova Zembla (Karazee zelfs) in een razende vaart via West Finland naar Bornholm. Die zware storm die door het grote drukverschil ontstond heeft hele bossen in Finland en Karelie tegen de vlakte gelegd! Boven Finland begon deze depressie wat op te vullen om boven de Baltische Zee weer wat uit te diepen.
In het zog ervan kwam extreem koude lucht mee die tot aan de Duits-Deense grens reikte op de 17e. Stockholm meldde al -14 overdag, in de avond -24! Kopenhagen -6 om -11.
Maar dat was nog niks vergeleken met de Finmark: Karasjok had diezelfde dag een minimum van -42,4 C en dat was het maximum van de dag erop! Het was er kouder dan in Ojmjakon en Verchojansk!
Zware sneeuwbuien ontstonden boven de warme Oostzee en begroeven de kust van zuidoost Zweden, oost Denemarken en de Duitse Oostzeekusten en de hele noordkust van Duitsland onder sneeuw. Al snel lager 15 tot lokaal 45 cm sneeuw..Sneeuwduinen tot 3 m traden op! Het leger werd in gezet om de wegen enigszins berijdbaar te houden.
In Nederland was het op de 17e afgekoeld naar waarden tussen -2 C in Groningen en +3 C in Veurne. Leuk, maar de harten van de winterliefhebbers waren om andere redenen stevig gaan kloppen. Niet direct vanwege het Scandinavische staaltje op gebied van winterkou....Maar zo meteen meer over de reden...
Op 18e was de kou uniformer en meest tussen 0 en -3 C. Alleen aan de Franse grens net geen ijsdag. De wind begon steeds sterker aan te trekken die dag en de lucht werd vanuit het zuidwesten bedekt en staalgrijs...
Wat was er aan de hand? De Baltische depressie trok (gelukkig) niet de oceaan op, maar boog via Hamburg af naar Roemenie. Een dependance van het Azoren hoog bij A Corunha voorkwam dat de zeer koude lucht ons kon bereiken, maar op de oceaan lag een vrij diepe depressie (970 hPA) op koers Brest....ja....waar naar toe? Dat was onduidelijk. Hij zou Milaan kunnen pakken of...of...duidelijk noordelijker langstrekken.
De koers werd Brest (Fr) naar Brest (WRus). En dat zou via Luxemburg gaan. Zuid ervan overigens zeer zachte lucht met 19 C te Bordeaux in de avond en nacht van de 18/19e (!). De dag erop zelfs 20 C!
Maar in Vlaanderen en Nederland wisten de kenners dat er een reprise van 78/79 op de loer lag.
In Frankrijk werd voor de regio Normandie en Pas de Calais gewaarschuwd voor mogelijk zware ijzel! En die zou er ook vallen tot aan Rouen.
Hoe prachtig waren de historische woorden van Jan Visser die dag op zijn website": "Noem 'm Thialf, noem 'm Fimbul, de Grote Russische Beer of gewoon Willy....Het maakt niet uit: als u morgen op straat komt weet u dat die andere Koning ons land met ijskoude en ijzeren hand regeert. En we zijn voorlopig niet van 'm af!"
Die 18e is het in het noordoosten nog helder bij -4 C, maar in de zuidwestelijke regio's wordt de lucht snel loodgrijs bij een kwikstand vlak onder nul.
"Poeh...wat is die wind doordringend aan het worden zeg! Onaangenaam koud. Lekker dat ik dat weer eens kan zeggen ;-)"
"Dit hebben we in jaren niet beleefd, ik voel de spanning gelijk een kind dat morgen jarig is. Heerlijk."
"Tsjongejongejonge...het gaat echt gebeuren. Ik moet mezelf even knijpen maar dit gaat echt niet meer mislopen!"
Zomaar wat reacties van het Weerwoord forum, waar topdrukte heerste.
Zuid Engeland zat toen al in een volle sneeuwstorm bij lichte vorst. Heathrow moest eind van de middag zelfs dicht! Er was 20 cm sneeuw gevallen.
In Denemarken, bij eerst nog weinig wind al -21,3 te Karup, Vaxjo in Zuid Zweden -26,0 C!
De ongekende coupe van KW begon nu ook in de Lage Landen goed vorm te krijgen.
In de nacht begon het in Veurne te sneeuwen, al klaagde de lokale waarnemer dat de sneeuw wel erg droog werd...
Ondertussen miste de depressie ook zijn meest gewaardeerde uitwerking niet. Uit Roodeschool bij (eerst nog) helder weer en NO-4B de volgende temperaturen.
18e
20 uur: -5,2
22 uur: -5,4
19e
0.00 uur: -6,7
2.00 uur: -8,9
Om rond 9 uur -13,0 C uit te komen! Precies op dat moment vielen daar de eerste vlokken. De wind is dan al krachtig, de ijsbloemen staan op de ruiten te flonkeren in de zeer fletse ochtendzon die nog net door de wolken heen kan schijnen.
In het zuiden was het niet bij een paar vlokken gebleven. M.u.v. de vier noordoostelijke was code rood afgegeven. Door de harde wind tot stormachtige wind (op de Noordzee stond even 10B! Zware storm uit oost!) waren sneeuwhoogtes lastig te bepalen,maar radaranalyse gaf aan dat er 15 (Utrecht Gelderland) tot 35 cm sneeuw (Zeeland Brabant en Limburg) was gevallen. In Vlaanderen zelfs nog meer!
Dit geweld konden sneeuwploegen niet aan en veel reizigers, met name die zonder winterbanden, stranden. En dat was niet ongevaarlijk! In de loop van de ochtend begon het kwik ook hier sterk te dalen. Rond 15 uur was het -7 C richting Duinkerken. -9 C in grensprovincies van Nederland en Belgie en -12 C in Groningen. Daarbij driftsneeuw, stuifsneeuw en alle andere vormen van droge sneeuw die u kunt bedenken. De Lage Landen werden witter en witter en ook kouder en kouder.
Voor het eerst sinds januari 1987 werd er gewaarschuwd om binnen te blijven. Scholen werden voor gesloten in de zuidelijke provincies. In Parijs echter 14 C en regen! Een zeer scherpe grens die sommige weeramateurs toch wat beangstigde. "Wat als..." Maar het zou niet gebeuren.
Het hoog op de Noorse Zee was iets afgezakt met een as van de Hebriden tot aan Moermansk. Toen de depressie voorbij was nam de wind af, maar viel niet weg. De kou was omnipresent, de wind helaas ook duidelijk merkbaar. De Continentaal Arctische lucht waar we mee te maken hadden maakte het gebrek aan uitstraling helemaal goed.
Op de 20e minima van -15 C in Gent en Brussel, -16 C te Antwerpen en Middelburg, -18 C in Utrecht, Lelystad en Groningen. Koploper was Twente waar met -19,5 C de kaap van -20 net niet werd gepasseerd. Maar wel kouder dan dec 2010 (-18,4 te Deelen toen). En dat bij doorstaande wind (2-4 B) en vrij veel bewolking!
Daarbij een sneeuwdek van 10 cm op de Wadden en Noordoost Groningen. 20 cm in centraal Nederland en 30-50 cm in Zuid NEderland en vooral Vlaanderen.
In de Noordoostenwind kwam het kustfront vooral op de westelijke Wadden die dag goed tot stand (zie 85 en 87). Waarnemers in NW Friesland zagen met lede ogen de ene na de andere, inkzwarte bui passeren. Maar die raakten wel Terschelling. Het dek groeide aan tot 25 cm a 30 cm. Minder dan in in de jaren tachtig van vorige eeuw, maar nog steeds aanzienlijk.
Daarbij -4 a - 5 C.
De 21e meer bewolking en wind door een depressie die wat zuidelijker langs trok. Parijs zit nu ook met vorst (licht tot matig). Maar nog steeds een erg scherpe begrenzing die van Poitiers naar BUdapest loopt en met name aan de voet van de Pyreneeen nog steeds 16-20 C! Milaan met regen en +12 ook volstrekt anti winters, evenals Zagreb (+9) en Belgrado (+10).
In Scandinavie onverminderd zeer koud! Kopenhagen tekent een maximum op op de 22e van -13,7 C! Stockholm -19,3. Oslo -19,7 en Helsinki -22,8 C! Dat valt in het niet bij de kou in jan. 1987, maar voor december zijn deze waarden recordverdachtig!
Lapland is een Siberische Vrieskist: Kautokeino komt op de 21e en 22e niet hoger dan -47,4C. Naruska overdag -46 maar in de nacht -49,6! Men brandt er grote vuren, zoals in Nederland in het voorjaar bij het fruit, om te voorkomen dat de sledehonden doodvriezen!
De 22e en 23e is het kustfront actiever en draait de wind in het hele westen meer naar noord. Van Oostende tot een Katwijk vallen zware sneeuwbuien bij -1 tot -3 C. Maar 20-25 km landinwaarts valt niks!
In het binnenland is het droger, maar ook veel kouder. -5 tot -10 C als maximum (Koudste in Limburg).
De wind neemt af en er komen opklaringen aan. Het wordt de eerste (?) apotheose van de winter.
Jorrit (Amsterdam): "man o man wat is dit mooi! Amsterdam is een openluchtvriezer aan het worden. Ik heb van mijn balkon afgepiest en het kwam als gelige sneeuw op de grond!" Schiphol gaf om 21.00 uur al -17,4 C door.
Gaan we een record breken?
Dat is wat bij steeds meer weerfanaten die avond opdoemt. Waarbij men eerst het decemberrecord noemt maar later op de avond overschakelt op dat ene doel: Winterswijk 1942...-27,4 C in een situatie die veel op de huidige lijkt.
Frank, Doetinchem "Mannen: gaan we vannacht opblijven met z'n allen en gaan we live het nieuwe record meemaken?"
Steph, Haarlem "Het regent records! Heerlijk. Ik ben van de partij!"
En zo zitten veel weeramateurs, net als begin maart 2005, met zijn allen de KNMI waarden (en waar mogelijk de eigen metingen) minuut voor minuut te bekijken. EN die liegen er niet om. Het kwik zakt verder en verder weg.
"Op mijn plattelandsstation, VTr (dus geijkt, misschien weten jullie dat niet...) is hetom 23.56 uur het Zeeuwse record gebroken. -20,3 C!! En we hebben nog een uur te gaan voor vandaag! Ik geloof mijn ogen niet. Ik geloof het echt niet maar ik ga niet naar buiten om te checken! CARAMBAAAA" Aldus J.S uit Middelburg.
Maar het kan nog kouder, zelfs in het westen. Martijn, Rozenburg "Berekou is het woord niet meer. Zestienhoven zit nu al op -22 C." En dat om 0.00 uur
Om 24 uur het volgende KNMI rijtje:
Terschelling, onbewolkt, ONO 2 -9,8 C
Den Helder, vrijwel onbewolkt, O2 -11,7 C
Schiphol, onbewolkt, ONO 1, -19,6 C
Rotterdam, laaghangende mist, windstil, -22,0 C
Vlissingen, onbewolkt, ONO 1, -12,5 C
Leeuwarden, vrijwel onbewolkt, O-1, -19,1 C
Eelde, vrijwel onbewolkt, 0-1, -22,0 C
Twente, laaghangende mist, windstil, -21,4 C
Lelystad, vrijwel onbewolkt, windstil -21,1 C
Deelen, laaghangende mist, windstil, -21,6 C
De Bilt, vrijwel onbewolkt, windstil, -18,7 C
Gilze Rijen, mistbanken, windstil, -22,2 C
Eindhoven, dichte mist, windstil, -22,0 C
Volkel, laaghangende mist, windstil, -20,7 C
Maastricht, onbewolkt, O-2, -15,3 C
Om 3 uur zit Volkel op -24,9 C. Rotterdam lijkt met -22,6 C wat af te haken. Terschelling en Den Helder melden nu al even een zwakke westen wind bij -5,0 en -8,4 C....
"Oei....de rugas komt over en de wind is al west. Zelfs al te Berkhout" aldus Cees/Rotterdam "Dat gaat nog spannend worden. Schrijf Eelde, Leeuwarden, Marknesse en Lelystad maar af. Het zuidoosten zal het moeten doen."
De laagste waarde wordt om 7 uur (dus vrij vroeg) bereikt te Volkel: -26,9 C. Ell komt tot -26,3. Eindhoven -25,9 en Gilze Rijen, Deelen en Hupsel -25,7 C.
In Vlaanderen zien we vergelijkbare waarden, Kleine Brogel komt tot -26,0 C. Gent -24,2 C en zelfs Veurne gaat bij 51 cm sneeuwdek onder de -20 C (-20,8). Maar op de Ardense hoogten is er eerst wat wind blijven staan en komt het kwik niet lager uit! De wind viel er kort weg, bij passage van de rugas waarbij het om 11 uur alsnog -25 C werd te Elsenborn! Volstrekt belachelijk, zo laat in de ochtend zo koud in de Benelux!
In het buitenland is het overigens, met uitzondering van het echte hoge Noorden niet veel kouder geweest, Midden Zweden en Finland zitten tussen -25 en -30. Het zuiden met wat meer wind en bewolking van de Oostzee in de regel tussen -15 en -24. En Zuid Europa merkt altijd nog niks van de kou. Dat is in andere winters in het verleden echt anders geweest met soms sneeuw in Tanger (jan. 1985).
En zo krijgen we de zeer merkwaardige situatie dat de weeramateurs met een katerig gevoel en nogal uitgeput op de bank zitten. Alles is bereikt! In ruim een week tijd van +15 naar -25...De Lage Landen zijn Arctisch. En dat is nog steeds zo. Buiten zal weldra alles flonkeren in de zon. Zo was december nog nooit!
Maar...het illustere record uit de oorlog blijft staan. En zo zoeken de meesten hun bed op (het is kerstvakantie) of gaan een loodzware dag op het werk tegemoet...
Een enkeling gaat die ochtend naar buiten. Sebas (Bussum): "Een Laplandian scene hier op de heide bij Hilversum! Ik ben best blij met die westenwind want -10 C is toch beter dan -25".
Het regent foto's op diverse fora.
Natuurlijk wordt er geschaatst, maar vooral op ijsbanen. De dikke laag sneeuw die op de 18e viel op het dunne ijs heeft de schaatspret bedorven. Maar op enkele plekken waar de wind flink vat op de sneeuw had is het prima, zwart ijs. Zo zijn enkele trajecten geveegd en worden de eerste toertochten voor het midden van de week (met kerst!) uitgeschreven. Die ene tocht wordt niet besproken...
De 24e is er nogmaals kustfront activiteit. In het gebied bij Koksijde loopt het kwik nu op tot +0,7 C (kort). Maar dat is echt alleen de kust. Enkele km landinwaarts blifjt het ook daar vriezen. Koksijde meldt overigens even motregen!
Maar elders in de Benelux is het of helder (Wadden) met enkele sneeuwbuien of het is mistig. In de zuidelijke Provincies maar ook het noordoosten is het in die mist niet warmer geworden dan -11 C (Eindhoven), - 12 C (Westdorpe, Rotterdam, all Brabantse stations en Deelen) en -13,3 C te Eelde. Amateur te Roodeschool en Nieuw Beerta KNMI komen aan -13,6 C! Als maximum! En dat zit weer dicht tegen het record uit februari 1929 (-13,7 C te winterswijk) aan en wordt alweer niet verbroken!
Die nacht lijkt een kopie te worden van die van twee nachten ervoor: het wordt weer rustig, helder en waar er mist is wordt die wat dikker. In de wat vochtigere lucht kan het kwik echter niet lager uitkomen dan "slechts" -22 C (Marknesse). Maar daarmee is de kous dit keer niet af...
De mist trekt op veel plaatsen in het zuiden en midden en weer het noordoosten in het geheel niet op.
"Het is 13 uur en het is hier -15,6 " horen we uit Middelburg.
"Bijna -16. Amaiiii. Waar gaat dat heen!" Dus ook in het Gentse (en vrijwel heel Vlaanderen) schommelt het kwik rond -15 C of nog wat lager. Midden op de dag! Dit doet denken aan december 1788. ZO ver moeten we dus terug!
Vanaf 23 uur neemt de wind iets toe en loopt het kwik heel langzaam op van -16 a -17 C, maar Rotterdam Zestienhoven komt niet hoger dan -14,8 C. Eelde en Nieuw Beerta -14,9 C, De Bilt -15,0 en Schiphol, Lelystad, Westdorpe en Twenthe zetten gezamelijk het nieuwe record neer: het kwik stijgt op deze plaatsen niet hoger dan -15,4 C!
Het maximum, dus niet het minimum, is dus -15 C om 1 uur na middernacht lokale tijd gemeten.....!
Zelfs Vlissingen KNMI houdt het bij -13,0 C voor gezien! De Wadden zijn de uitzondering. Een zwakke noordoosten wind deed het kwik er tot -4 C stijgen na een minimum van -9. Maar er vallen weer sneeuwbuien..
Het Ijsselmeer en de Waddenzee liggen (nagenoeg) dicht, de rivieren krijgen nu ook snel te maken met wat ijsvorming, maar nergens is vast ijs. Langs de grote rivieren en kanalen zien we overigens het "roken". Ze dampen door de enorme tegenstelling tussen water en luchttemperatuur. En daar zijn de rijplagen Onnederlands en (langs de Schelde en Maas) Onbelgisch mooi.
Aan de andere kant van de Noordzee is het lang zo koud niet, maar zijn de sneeuwhoeveelheden nog ontzagwekkender dan zelfs op onze Wadden (waar nu 55 cm ligt). Norfolk is begraven in de sneeuw. Norwich meldt een regulier dek van 85 cm en Lowestoft de toch bijna onmogelijke hoeveelheid van 102 cm. Overdag komt het kwik hier geregeld tot aan of soms zelfs licht boven nul (op enkele dagen), dus kunnen we nagaan hoeveel sneeuw er werkelijk is gevallen!
Noordelijker in Engeland is de aanvoer over de Noordzee langer en is het. muv de Highlands en The Lake en Peak District, lang zo koud niet. Terwijl de Bilt over de periode 18 tm 27 december een gemiddelde van -12,8 C optekent, komt Newcastle uit op -0,5 C....
Edinburgh is met -1,7 ook al weinig indrukwekkend.
Midden op de Noordzee is het zeewater nog 9-11 C en dat mist zijn uitwerking daar niet.
London (-5,2 gemiddeld) is kouder en registreert zelfs een recordkoude 10 daagse voor december. Daarbij in de nacht van 23 op 24 december in Londen -14,6 C en een maximum van -8. Een fraai sneeuwtapijt van 20-25 cm doet ook daar zijn werk. In 1981 was het in de UK ook erg koud en in 2010 ook, maar dergelijke waarden zijn uiterst zeldzaam in Londen.
De enorme overgang van zeer zacht weer naar deze kou heeft veel bomen de das omgedaan. Ze zitten vol vocht en splijten, soms luid knallend, uiteen! Op sommige plaatsen leggen er zoveel het loodje dat dit in de zomer erop een bijzonder triest gezicht is: sommige bossen zien eruit alsof het midwinter is. Geen blad aan de stervende of dode bomen te zien.
Helaas: op de weerkaarten tekent zich een kentering af voor na de kerstdagen. Het Hoog boven de Noorse Zee gaat aan de wandel en lijkt naar de Balkan te willen. De weg zal nog voor oud en nieuw vrijkomen voor depressies, maar bij een dergelijke constellatie wil dat nog wel eens stroperig verlopen.
Angstvallig wordt naar het zuidwesten van Europa gekeken: de zeer zachte lucht is daar niet weggeweest en zou ons zomaar kunnen bereiken...
Maar de kerstdagen zijn onversneden winters. De wind ruimt meer naar oost en later zuidoost en van het kustfront zijn we af. Overal ligt nu 15 tot lokaal 45 cm sneeuw. Overdag is het -10 later -5 C. In de nacht -18 tot -12. Daarbij is het zonnig en met een zwak windje goed uit te houden.
De sneeuw heeft het ijs dus behoorlijk de das om gedaan en met de dooi op de kaarten durfde niemand het verboden woord te noemen. Terecht. In Lapland is het kwik tot enkele graden boven nul gestegen...En hoe gaan we het jaar 2020 in: nog wit, mistig dooiend of zelfs "gewoon" weer zacht?
Morgen het vervolg.
