Warme lente minder waarschijnlijker dan voorgaande jaren

Houdt instorten poolwervel de lente tegen?
07-03-2016 door Reinout van den Born

Boven de Noordpool is de stratosfeer plotseling sterk opgewarmd. Wat betekent deze ontwikkeling voor het lenteweer bij ons?

Na de warme winter, die we achter de rug hebben, wil het – nu de meteorologische lente alweer een week onderweg is – nog niet erg vlotten met de temperaturen in Nederland. En dat valt extra op, juist omdat het de voorbije maanden relatief gezien zo warm is geweest.

Na de eerste maartweek staat de gemiddelde temperatuur in De Bilt op 2,6 graden, ruim 2 graden beneden normaal. Bijna iedere nacht is het tot lichte en soms zelfs matige vorst gekomen (de afgelopen nacht was weerstation Deelen bij Arnhem met -3,8 graden de koudste, in Eindhoven vroor het aan de grond 7,2 graden). De buien die vallen brengen nog steeds af en toe een winterse lading met zich mee. Alleen aan de kracht van de zon merk je dat de lente dichterbij komt.

Heel West-Europa koud
Niet alleen bij ons is het op dit moment koud voor de tijd van het jaar, feitelijk geldt dat voor de hele westelijke rand van Europa. Zo waren de Britse eilanden en grote delen van Duitsland de afgelopen 2 weken aan de koude kant, maar ook grote delen van Noorwegen, Frankrijk, Spanje en Portugal en het noordwesten van het Afrikaanse continent.

Het staat allemaal in schril contrast met de grote warmte die op veel andere plaatsen op aarde op dit moment wordt waargenomen. En voor die warmte hoeven we niet eens heel ver weg. De kaartjes boven dit verhaal laten het mooi zien: grote delen van de oostelijke helft van Europa en helemaal Azië slaan op dit moment diep rood uit. In delen van Kazachstan, Oezbekistan en Turkmenistan in het centrale deel van Azië werden de afgelopen twee weken gemiddelde temperaturen gemeten die soms 10 tot 12 graden hoger waren dan normaal in deze tijd van het jaar. Hetzelfde gold voor grote delen van het Noordpoolgebied en bij voorbeeld en eilandengroep als Spitsbergen.

Drukverdeling
Het heeft alles met de drukverdeling van dit moment te maken. Boven het westen van Europa ligt op al langere tijd een wat meteorologen zo mooi een bovenluchttrog noemen. Eigenlijk is dat een tong van kou op hoogte die vanuit het Noordpoolgebied naar het zuiden toe uitsteekt. De punt van die tong strekt zich helemaal tot over het noorden van Afrika uit. De straalstroom krult zich feitelijk om die tong met kou heen. Op de oceaan en langs de westrand van Europa (precies de gebieden waar het nu kouder dan normaal is) leidt dit tot winden uit het noorden tot noordwesten. Boven het zuidoosten en oosten van Europa, maar juist ook in Azië (in alle gebieden waar het zoveel warmer dan normaal is) waait een zuidelijke wind, tot in het Noordpoolgebied aan toe. En dat al meerdere weken lang. Daarmee is de verdeling van warm en relatief koud weer eenvoudig te verklaren, waarbij wel opvalt dat de afwijkingen omhoog in de warme gebieden vele malen groter zijn dan de afwijkingen omlaag in de gebieden waar de temperaturen beneden normaal liggen.

Sneeuw gesmolten
Eén van de redenen hiervoor is dat de sneeuw, die in deze tijd van het jaar normaalgesproken grote delen van Centraal-Azië nog hoort te bedekken, door het warme weer van de laatste tijd al helemaal is verdwenen. De sterkere zon van dit moment doet in combinatie met de veel warmere lucht die vanuit het zuiden wordt aangevoerd dan de rest. Boven de westrand van Europa, waar de noordelijke wind waait, komt de koude lucht via de (door de warme winter warmere dan normale zeeën) het continent op. De effecten ervan op het weer zijn hierdoor een stuk gematigder.

Hoewel het hele drukpatroon iets naar het oosten lijkt op te schuiven, blijft de verdeling tussen warm en koud bij ons in de omgeving de komende tijd in grote lijnen in tact. Aanwijzingen voor een grote verandering, bij voorbeeld door het sterker worden van de straalstroom en het verdwijnen van de huidige, enorm grote golven erin, zijn er niet. Vooral niet omdat de Poolwervel (de band met hoge windsnelheden rond de Noordpool in de lagere delen van de stratosfeer) door een plotselinge, grote stijging van de temperaturen op ruim 20 kilometer hoogte daar helemaal is ingestort.

Blijvend koud?
Zo’n ontwikkeling, die ook wel een SSW wordt genoemd, kan in het Poolgebied binnen enkele weken tot de vorming van een hogedrukgebied leiden, dat het weer op gang komen van de straalstroom tegenwerkt. Het zou het bij ons in de buurt heel goed de opmaat kunnen zijn naar een aanhoudende aanwezigheid van hogedrukgebieden, op de oceaan of zelfs de Noordzee, met daarbij het telkens weer terugkeren van noordelijke of noordoostelijke winden en de aanvoer van (vrij) koude lucht.

Al met al is het snel op gang komen van de lente in de omgeving, zoals we dat de laatste 25 jaar vaak wel hebben meegemaakt, vooralsnog dus geen vanzelfsprekendheid. Feitelijk zouden we met zijn allen wat verder naar het oosten moeten gaan. Daar lijkt de lente voorlopig een stuk kansrijker.