Toen de droogte slechts de armeren trof

Alessandra De Mulder (22) uit Sint-Niklaas sloot zopas haar bachelorjaren geschiedenis aan de Universiteit Antwerpen af met een interessante scriptie: ‘De droogte van 1857-1858 als katalysator voor de modernisering van de watervoorziening in de provincie Antwerpen.’

‘Het was de eerste “moderne” droogteperiode in de West-Europese geschiedenis’, zegt De Mulder. ‘En de omgang met droogte toen, laat sporen na tot vandaag.’

‘In 1857-1858 was een warmere gemiddelde temperatuur an sich niet meteen een ramp, maar de combinatie met een veel lagere gemiddelde neerslag tegenover andere jaren was wel een probleem’, zegt De Mulder. ‘In de kranten werd vaak verslag uitgebracht over de droogte, vooral over de invloed ervan op de nakende oogst.’

‘Veel kranten legden de oorzaak van de stijgende marktprijzen bij de droogte en wezen erop dat ze de boeren dwong om hun vee aan spotprijzen te verkopen omdat de dieren door een tekort aan voeder de winter niet zouden doorkomen. Dat tekort was al voelbaar in juli 1858, toen haver door gerst moest worden vervangen.’

Menselijke resten kwamen naar boven

Een paar maanden later stuurde het Antwerpse provinciebestuur een enquête rond waarin gemeenten konden aangeven of er sprake was van een algemeen watertekort of alleen van een gebrek aan drinkwater, wie juist hinder ondervond van het tekort en welke maatregelen best genomen konden worden.

Zo drong het gemeentebestuur van Kontich aan op werkzaamheden, door te verwijzen naar het gevaar voor kinderen toen een poel – slechts 4 meter van de dorpsschool verwijderd – in 1858 zo uitzonderlijk droog was komen te staan, dat hij een indringende geur verspreidde. ‘Toen werd algemeen nog aangenomen dat de kleur en de geur van water iets vertelden over de aanwezigheid van ziekteverwekkers’, zegt De Mulder.

‘Het gemeentebestuur van Boom vroeg om subsidies voor het plaveien van de Grote Markt, omdat er bij harde regen of wind, na lange droogte, menselijke resten naar boven kwamen door de aanwezigheid van een oud kerkhof.’

Waterpomp te veel gebruikt door werkende menigte

Gemeenten verwezen vaak naar de dichtbevolkte arbeiderswijken als oorzaak van het waterprobleem, zegt De Mulder. ‘In Beerzel stond de dorpspomp bijna droog, omdat die in de wijken van de “werkende menigte” te veel werd gebruikt. In Aartselaar schreef men dat de droogte “slechts” de armeren trof, aangezien zij alleen toegang tot gemeenschappelijke putten hadden. Als die droog stonden, moest men een halfuur wandelen naar de Vlier aan de grens met Wilrijk.’

Hopen dat het weer controleerbaar worden

‘Tot dan bestond de drinkwatervoorziening alleen uit waterputten’, zegt De Mulder. ‘Maar men zag dat veel meer mogelijk was. Anders dan vandaag werd niet opgeroepen om minder water te verbruiken, maar men ging juist op zoek naar méér water, door toepassing van technologische vernieuwingen uit de industrie. In de briefwisseling van de gemeentes en in de pers weerklonk de hoop dat de weersomstandigheden in de nabije toekomst voorspelbaar én controleerbaar zouden worden. Er was – alleszins bij de elite – een enorm geloof in het menselijk kunnen.’

Vrezen dat het weer niet kunnen controleren

De uitbouw van het waternet volgde en het gebrek aan water leek nooit een probleem. ‘Rampen en vooral de twee wereldoorlogen en hun dreiging hebben tot een mentaliteitswijziging geleid’, zegt De Mulder. ‘We hebben de grenzen van ons kunnen en ingrijpen gezien. Intussen hebben we als gevolg van de klimaatverandering ook extremer weer gekend en overheerst het gevoel dat we het weer niet kunnen controleren, en dat wíj ons moeten aanpassen. Onuitputtelijk water, het kon niet eeuwig blijven duren.’