Het is een oude en hardnekkige vooronderstelling, dat na een warme zomer de kans op een strenge winter groot zou zijn. Er blijft weinig over van deze bewering, als we er een eenvoudig onderzoekje op loslaten.
De bekende weerman Hans de Jong schreef 20 jaar geleden:
"Wanneer over 120 jaar alle zomers te De Bilt worden geselecteerd met meer dan 30 zomerse dagen (normaal 23), dan blijkt dat maar 18 keer in de 120 jaar de zomer aan deze warmtelimiet voldeed. Daarop is nooit een duidelijk te koude en zeker geen enkele strenge winter gevolgd. Bekijken we de etmaal-, zomer- en wintercijfers in de periode daarvoor, sedert 1735, dan blijkt, dat zich maar tweemaal een situatie heeft voorgedaan dat een warme zomer gevolgd werd door een strenge winter. Dat was na de warme zomers van 1783 en 1822. Tweemaal kwam na een warme zomer de strenge vorst al in november voor, namelijk in 1857 (-12.4ºC op 23 november) en 1921 (-14.4ºC op 30 november). In laatstgenoemd geval trok men eind november al met wagens de grote rivieren over. De winter van 1921-1922 werd als totaliteit met een vorstgetal van 39...koud".
Eerder deze week werd al even de warme zomer van 1969 gememoreerd die een lange uitloop had met nazomerse warmte in september en oktober. Geen superzomer, maar wel een echte warme zomer. Er volgde geen superwinter op, maar wel een echte lange taaie koude winter, de heuglijke van '70.
Onder het moderne klimaatregime mag niet onvermeld blijven ons aller bekende cyclus 1995-1996, met eerst die schitterende Provencaalse zomer en daarna die record-droge koude winter van '96. In Noord-Nederland geldt die winter als streng.
Maar zo gemakkelijk zijn we niet klaar met die warme zomer - winter relatie. Na verscheidene warme zomers zie je toch de neiging te denken aan een op handen zijnd speciaal winterseizoen. Ik vond de volgende specialiteiten.
Vanochtend in het radioprogramma 'Vroege Vogels' vertelde Harry Geurts van het KNMI, dat weliswaar de kans op een natte herfst door zware buien in verband met de warme zee groter lijkt, maar dat merkwaardig genoeg het in de herfst na de meeste warme zomers wel meevalt met het weer. De luchtdrukverdeling moet ook gunstig zijn voor instabiele weertypen met koude bovenluchten en aanvoer over zee. En kennelijk verloopt de herfst na een warme zomer nogal eens bestendig(er). Dit klopt ook met de ervaring na recente warme zomers (ik denk aan 1975, 1976, 1983,1995).
Verder zijn er van verschillende winterseizoenen na een warme zomer opmerkelijke aanlopen bekend die hooggespannen verwachtingen wekten. Zo schrijft Hans de Jong dat na de harde winter van 1947 (die gevolgd werd door de legendarische zomer die tot in onze dagen z'n impact heeft) de voortekenen ook in de richting van weer een koude winter 1947-1948 wezen, maar...in december 1947 en januari 1948 zette een westelijke circulatie door, waardoor de gemiddelde wintertemperatuur boven normaal uitviel.
Nog tijdens de zinderende hittegolf van augustus 1975 kopte de Leeuwarder Courant: "Forse kans op een lange zomer gevolgd door strenge winter". De krant baseerde zich op uitspraken van deskundigen van het experimentele grondstation Nera van de toenmalige PTT (in Nederhorst den Berg) en van het KNMI. Fijntjes werd er wel bij geschreven dat beide instanties bij het in verband brengen van zonne-activiteit met lange termijnvoorspellingen voor het weer op aarde de nodige wetenschappelijke voorzichtigheid in acht namen. Maar het bloed kroop waar het niet mocht gaan, toen op maandag 13 oktober 1975 Nederland met een record-vroege sneeuwval te maken kreeg... Nadien domineerde in de herfstvakantie een krachtig Noord-Europees hogedrukgebied de weerkaart. In december echter opmaat naar een westcirculatie die in januari 1976 min of meer escaleerde.
Oók na de warme zomer van 1983 - waar sommigen deze zomer van 2003 wel mee vergelijken - waren serieuze speculaties over een in aantocht zijnde Elfstedenwinter. De pressie op de koude lucht vanaf de Noordpool was in het najaar al heel groot. Hoe anders immers te verklaren, dat de Poolzee bij Alaska al in de vroege herfst dichtvroor? Verder was zeer opvallend het dichtvriezen van de Laptjef-zee ten noorden van Midden-Siberië. Russische schepen waren daar in oktober al vast geraakt in het ijs, omdat men niet gerekend had op een zo vroege kou-inval. Dit was ook zo geweest aan de vooravond van de strenge winter 1939-1940. In november in Friesland al de eerste streken op schaatsen op landijs en ondiepe sloten. Een "meridionale" Adventsstorm eind november riep zelfs herinneringen op aan de situatie in 1890... Maar het werd het aloude liedje, van versukkeling in december en een springlevende westcirculatie in januari met herhaaldelijk storm.
Zoals vermeld lukte het wel in 1995-1996. Die winter is gewoon voorspeld. Destijds heb ik met bewondering de stellige voorbeschouwingen erover van Jan Visser gevolgd. Zelf geloofde ik toen niet meer in strenge winters, teleurgesteld als ik al was geraakt door de effecten van de temperatuursprong van na 1987. 1995-1996 was voor mij een prachtige verrassing, waarvan ik met volle teugen heb genoten.
Na de superwarme augustus van 1997 wees de aanloop naar de winter opnieuw op een mogelijk strenge winter! De bekende Duitse klimatologen uitten zich in termen van kou en sneeuw, ook de kaartjes van Röder lieten weinig te wensen over. Opmerkelijk was, dat volgens een methode van de bekende onderzoeker F. IJnsen de luchtdrukontwikkelingen tot en met november 1997 op iets groots wezen. Hij hield wel een slag om de arm vanwege de beperkte onderzoeksperiode die zijn methode besloeg (namelijk vanaf 1972) maar tot zover wezen de resultaten op een koude winter. Ik herinner mij de anti-climax nog. December startte met een spraakmakende koudegolf in Rusland en deze koude breidde zich rond het midden van de maand zelfs richting West-Europa uit. Echter aansluitend implodeerde de luchtdrukverdeling helemaal en binnen onvoorstelbaar korte tijd stond er een westelijke circulatie op de rails die een dikke streep haalde door alle hooggespannen verwachtingen. Kerst was weer ouderwets met zuidwestenwind en een graad of 12...
Quote selectie