Nu 45 jaar geleden om half vijf begon de sneeuwstorm. Een verslag.

Misschien heb ik dit deel van mijn verslag van de winter 78/79 al eens gepost. Sommigen hebben het misschien niet gelezen. Hoe dan ook, het is een mooi moment om dit weer eens te posten.

Met Kerst 78 hadden we al twee kleine vorstperioden achter de rug. De eerste , van 27-11 t/m 7-12 mocht officieel die naam niet hebben doordat de reeks Hellmanndagen twee maal onderbroken werd door een dag met positieve Tg. Bovendien stond de Hellmannteller op 13,9 op 7-12.

De tweede duurde van 17-12 t/m 23-12 met K=20,1; een heuse vorstperiode. Tijdens de kerstdagen was het zacht en regenachtig weer. Intussen was bekend dat kou zich handhaafde boven Scandinavië en Rusland. Onze grote vraag, zonder weersuitzichten op een langere termijn dan 2 of 3 dagen, was of de kou zou terug keren. We weten dat dat gebeurde en hoe.

Precies 45 jaar geleden kwam de (waarschijnlijk) eerste melding in ons land van de sneeuwstorm binnen vanuit Ameland. Zie hieronder mijn verslag van 28-12 en 29-12.

Veel plezier.

-----

28 december :

Een historisch keerpunt in een historische winter. In Duitsland spreekt men van de Jahrhundertwinter, waar de winter op een onvoorstelbare wijze te keer ging. Jan Buisman spreekt in "Bar en Boos" van één van de meest spectaculaire kou-invallen van de afgelopen eeuwen. Op 28 december begon de extreem koude lucht vanuit noord-Rusland zijn opmars over Europa. Het oprukken van de kou verliep zeer langzaam en nam ongeveer 5 dagen in beslag. Dat bracht twee verschijnselen met zich mee. Het front tussen de zachte en de koude lucht was voortdurend zeer actief en veroorzaakte daardoor steeds veel neerslag, vaak in de vorm van een sneeuwstorm. In de tweede plaats was het voor de weerdiensten lastig om de juiste verwachting te maken. Een 100 km verplaatsing van het front, wat op de schaal waarop weersystemen opereren heel weinig is, kan in Nederland een groot verschil maken voor de helft van het land. Hoe moeilijk het KNMI het had, blijkt uit de verwachting op 28 december : morgen nog zacht, maar op 30 december wordt het kouder. We zullen zien, dat dat er voor een deel van het land niet ver naast zat, maar voor het noorden gewoon de plank mis sloeg.

Er begint een veldslag in Europa. Je kan haast niet anders, dan de ontwikkelingen in termen van oorlogsvoering te beschrijven. Twee grootmachten strijden om de heerschappij over west en midden Europa. In het noorden heerst oppermachtig Koning Winter, met een bastion van hogedruk over Noord Canada, Groenland, IJsland, een deel van het poolgebied, Scandinavië en noord Rusland. Zijn gebied is volgestouwd met uitzonderlijk koude lucht; in noord Europa worden temperaturen rond –40 dagenlang gemeten; overdag komen er temperaturen van –20 tot –30 voor. Aan de ander kant probeert Koning Oceaan zijn zachte en vochtige rijk uit te breiden over Europa. Op 28 december heeft hij versterking laten aanrukken in de vorm van een storing, die tot ver in vijandelijk gebied, te weten Polen en West Rusland, is doorgedrongen.

In deze veldslag is een front aanwezig, waar hevige strijd woedt; het front loopt op 28 december om 12 uur in de middag van het noorden van Schotland over midden Denemarken naar het noorden van Polen. Vandaag wordt duidelijk, dat de strijd heviger wordt en dat Koning Winter langzaam terrein wint. Terwijl het in Nederland, Frankrijk en Duitsland zeer zacht is bij een temperatuur van 10 tot 12°C, worden sneeuwjachten gemeld uit Schotland en Denemarken bij krachtige oosten- tot noordoostenwind. Het front verplaatst zich maar heel langzaam naar het zuiden. In het front vinden af en toe golfbewegingen plaats, die zowaar ook gevolgen hebben voor het weer in het uiterste noorden van ons land : af en toe worden vooruitgeschoven posten van Koning Winter gesignaleerd. Zo komt even een bel koude lucht over de Wadden het noorden van Groningen binnen. Waarnemer J. Bolt in Uithuizermeden meldt aan Jan Visser om 16.00 uur een temperatuur van 4,6 °C bij zwakke noordoostenwind! Het is van uiterst korte duur : om 16.05 leest hij 7,6°C af bij harde zuidwesten wind.

Het lijkt er op, dat Koning Winter vandaag nog geen vaste voet zet op Nederlandse bodem. Toch wordt zijn regime in het uiterste noorden in de loop van de avond nog een keer gevoeld. Op Ameland en Terschelling is er tijdelijk een noordoostenwind. Om 21.00 uur lijkt het te gaan winteren in Uithuizermeden; daar wordt dan 2,8°C gemeld. Hoe klein het wintergebiedje is, blijkt uit het volgende : in Ten Post, op 13 km afstand, is het op dat moment 8,1°C bij een krachtige zuidwesten wind. In de loop van de late avond wordt de kou opnieuw verdreven en lijkt de zachte lucht weer in noordoostelijke richting op te rukken. Voor hoe lang? Dat is op dat moment niet helemaal duidelijk. Het zal er van af hangen wat een nieuwe storing, die in de nacht zal passeren, precies gaat doen. Duitse meteorologen verwachten dat er op de Noordzee een oosterstorm zal opsteken, waarbij de kou langzaam naar het zuiden komt.

29 december 1978 :

De temperatuurtegenstellingen in Europa zijn buitengewoon groot. In het zuiden wordt met een lange zuidwestelijke stroming maritiem-tropische lucht aangevoerd. Hierin ligt de temperatuur tussen 10 en 15°C. Het noorden van Europa lijkt een deel van Siberië te zijn geworden met in noord Rusland ook overdag temperaturen ver onder –30°C. Deze continentaal-arctische lucht wordt met een lange oostelijke tot noordoostelijke stroming naar west Europa getransporteerd, nog altijd gestuurd door een gigantisch hogedrukgebied, dat zich uitstrekt van het noorden van Canada over Groenland naar Scandinavië en noord Rusland. Langs het front, dat de beide luchtsoorten scheidt, zijn de temperatuurtegenstellingen vooral in Polen groot : terwijl het in Warschau om 12.00 uur –10°C is, komen in het zuiden van Polen en in Slowakije nog voorjaarsachtige temperaturen van 10 tot 13° voor. Aan de noordzijde van het front, dat aan een langzame beweging naar het zuiden bezig is, ontwikkelt zich een zware sneeuwstorm. Vooral Schotland, Denemarken en Polen worden hierdoor getroffen, maar daar zou het niet bij blijven.

Tot zover het beeld in Europa. Ook in ons land worden in de vroege ochtend de tegenstellingen voelbaar. In de nacht passeerde een storing met veel regen ons land. De voorposten van Koning Winter werden weer de Noordzee op gejaagd. Plaatselijk viel veel regen, in het noorden plaatselijk 15 tot 20 mm. Op de weerkaart van die nacht is deze te zien als een snel lopende frontale storing die over ons land en België naar het oosten gaat om daar op de koude lucht in te beuken. De kou komt echter onverbiddelijk naar het zuiden opzetten, daar blijkt in de loop van de ochtend geen houden meer aan.

6.00 uur : Op de Waddeneilanden is het in de vroege ochtend begonnen; het is daar dan +1°C terwijl het in het hele land rond 10° is. Hans de Jong in Gorredijk meldt +8°C; Harrie Laanstra in Harkema : +8°C
7.00 uur : In het uiterste noorden van het land is de wind gedraaid naar ONO en begint de winter zijn opmars. Eelde : +2° ; Den Helder : +4°.
8.00 uur : West Terschelling en Uithuizermeeden zitten al op de vorstgrens met 0°C. Folkert IJnsen in Stiens meldt na een hele nacht met regen +0,5°C bij een ONO-wind. Het wordt daar tijdelijk droog. Ook zuidelijker, in Gorredijk wijst de thermometer met +3,0° al naar winter. Elders in het land is het modderzacht met temperaturen van 9 tot 12°; daar valt af en toe lichte regen. In de loop van de ochtend nemen de tegenstellingen in ons land toe. Het front beweegt zich langzaam naar het zuiden. Waar het front langs trok daalde de temperatuur in 1 uur tijd 5 tot 7 graden. In het noorden van het land neemt de oostenwind toe tot krachtig en daalt het kwik gestaag. Het KNMI geeft in het weerbericht nu aan, dat de vorst morgen in het hele land een feit zal zijn.
12.30 uur : Een waarnemer in Amsterdam doet verslag van de frontpassage; hij ziet dan de windwijzer op het CS westzuidwest aanwijzen. Aan de overkant van het IJ ziet hij aan de vlaggen, dat de wind daar om is naar oostnoordoost! Om 12.41 uur ziet hij de windvaan nog steeds op WZW staan, maar een ogenblik later op ONO Op hetzelfde moment wijst de haan op de Nieuwe Kerk, 500 meter zuidelijker nog steeds WZW. Dergelijke verschillen worden ook op Schiphol gezien, aan de uiteinden van een startbaan.
13.00 uur : Eelde –1°C. Hier en daar in het land valt neerslag. In Groningen en Friesland begint onderkoelde motregen te vallen, wat daar leidt tot gladde wegen; zo komen de eerste winterongemakken het land in. Aanvankelijk valt het nog wel mee met de gladheid, doordat de grond nog relatief warm is door het zachte weer van de afgelopen vier dagen. In de loop van de middag schuift het front verder naar het zuiden; de laag koude lucht wordt ten noorden daarvan dikker, wat tot een geleidelijk meer winters karakter van de neerslag leidt. Stiens, tegen de avond : tijdelijk ijsregen. (IJsregen is gedeeltelijk gesmolten sneeuw, die in een koude luchtlaag weer bevriest). Intussen is in Noord Duitsland een sneeuwstorm opgestoken; ook in Denemarken en Polen woedt de sneeuwstorm voort. Moskou meldt –27°C; Warschau –10.
16.30 uur : Op Ameland begint de sneeuwstorm ; deze melding van Jan Bakker is waarschijnlijk de vroegste melding van sneeuw in ons land. De windkracht is onbekend, maar we kunnen rustig aannemen, dat daar toen een windkracht 8 gestaan heeft bij enkele graden onder 0. IJzel wordt gemeld uit Noord Holland, Groningen en Friesland.
18.00 uur : Het front is in het westen van het land nog iets opgehouden en ligt nu op de lijn Amsterdam-Zutphen-Winterswijk.
19.00 uur : In het noorden ligt het kwik bij omstreeks –3, zoals op vliegveld Eelde. Er valt hier en daar wat onderkoelde motregen. Ook in Den Helder vriest het nu. In Twente leest de waarnemer +1°C af en in Deelen, De Bilt, Rotterdam en Eindhoven staat +9°C op de thermometers.
20.00 uur : De eerste sneeuw valt in het noorden van Groningen bij –4°C en een krachtige oostenwind : het spel is begonnen.
21.10 uur : Stiens : de sneeuwstorm is begonnen met hoge driftsneeuw. Harde en af toe stormachtige oostenwind; tijdens de sneeuwval een versnelde temperatuurdaling.
21.30 uur : In De Bilt begint het opnieuw harder te regenen, na een dag met af en toe wat lichte regen of motregen. In het nu volgende half uur, van 21.30 tot 22.00 valt er 3 mm en daalt de temperatuur van 8 naar 7 °C. Dan draait omstreeks 22 uur de wind naar het noordoosten; de regen wordt minder en de luchtdruk vertoont een licht stijgende tendens.
22.30 uur : De winter breidt zijn invloed uit naar het zuiden. IJzel wordt nu gemeld uit het midden van het land, oa Santpoort; sneeuwstorm met driftsneeuw uit het noorden van het land. Stiens : -4,5°C
23.30 uur : De temperatuur is in De Bilt gezakt tot +2°C; daarmee is Utrecht gevallen voor de overmacht van Thialf.
24.00 uur : In de loop van vandaag heeft de winter langzaam, maar met grote overtuiging ruim de helft van ons land veroverd. Zware sneeuwstormen komen voor in Sleeswijk-Holstein, waar de sneeuw hoog opstuift bij –6 tot –10 en harde oostenwind. Hoe lang gaat dit nog door? Gezien het tempo waarin het front opschuift, kan dit nog wel een etmaal door gaan.
30 december 1.00 uur : Eelde –6 , Den Helder –4 , Twente –1 , Schiphol –0 , Deelen en De Bilt +2 , Rotterdam +3 , Eindhoven +7 en Beek(L) +8. Intussen in Warschau –14 ; Moskou : -33 en noord Rusland : -45°C.
30 december 2.00 uur : Ik ben nerveus; in Schiedam was tot laat in de avond niets van de winter te merken, maar dat er iets spectaculairs stond te gebeuren, daar was ik wel van overtuigd. Om 2 uur in de nacht maak ik een wandelingetje om de wintersfeer te proeven. Het is al koud geworden, de vorstgrens is Schiedam tot op zo'n 25 km genaderd en loopt over de lijn Leiden-Arnhem. In Rotterdam en omgeving is het dan nog +2°C. Een licht briesje uit het oosten blaast af en toe een paar verdwaalde regendruppels in mijn gezicht. Ik ben misschien één of twee uur te vroeg om het invallen van de vorst mee te maken, maar ik geniet met volle teugen van dit moment. Lang heb ik moeten wachten na 1963, maar nu is het zo ver : het grote werk gaat beginnen!

Met dank aan : Het KNMI, Jan Visser, Hans de Jong, Folkert IJnsen, Johan Effing, Harrie Laanstra en andere waarnemers, in dit verhaal genoemd