De straalstroom maakt al 700 jaar het mooie, maar ook extreme weer in Europa. Dat blijkt uit nieuw onderzoek van klimaatwetenschapper Valerie Trouet (Klimaatcentrum en University of Arizona) in het vakblad Nature. Het toont een duidelijke link tussen de winden en hittegolven, overstromingen, misoogsten en zelfs epidemieën. ‘De impact zal in een opwarmende wereld nog groter worden.’
Wat hebben jullie precies gedaan?
Trouet: “Op basis van jaarringen in oude bomen hebben we de beweging gereconstrueerd van de straalstroom: snelle winden die op ongeveer tien kilometer hoogte de wereld rond waaien.
“De straalstroom waait onder invloed van hoge- en lagedrukgebieden soms noordelijker of zuidelijker en dat heeft een grote invloed op het weer in Europa. Een meer noordelijk waaiende straalstroom leidt tot koeler en natter weer in Noordwest-Europa, en meer droogte en hitte in Zuidoost-Europa. Een meer zuidelijke straalstroom veroorzaakt het omgekeerde.
“We monitoren de straalstroom pas sinds de jaren 1940. Maar door te kijken naar jaarringen van bomen in Schotland en in de Balkan – ringen met dichter hout wijzen op warmer weer – konden we de beweging van de straalstroom de voorbije 700 jaar nagaan.
“Die informatie hebben we gecombineerd met een analyse van historische bronnen. Ierse monniken begonnen bijvoorbeeld al in de jaren 600 stormen bij te houden. In oude documenten wordt ook geregeld melding gemaakt van misoogsten, hoge graanprijzen, of weersextremen zoals droogte en branden.”
Wat bleek daaruit?
“We vonden de vingerafdruk van de straalstroom terug op weersextremen en maatschappelijk onheil. Zo kwamen misoogsten en branden vaker voor in Zuidoost-Europa bij een meer noordelijke straalstroom. Dat is precies wat we ook de voorbije zomer hebben gezien.
“We vonden zelfs een link met epidemieën: die kwamen op de Britse eilanden vaker voor in natte, koele jaren. De pest hield in Ierland lelijk huis van 1348 tot 1350, toen de straalstroom extreem noordelijk waaide.”
Wetenschappers maken zich zorgen over de impact van de klimaatverandering op de straalstroom. Wat weten we daar al over?
“Het is een erg complex systeem dat we nog niet volledig hebben doorgrond. Volgens de meeste modellen zal de straalstroom door de opwarming meer naar het noorden opschuiven. Daarnaast krijgt de golfstroom een meer golvend karakter, waardoor hij net als een meanderende rivier vertraagt. Daardoor krijgen we langer hetzelfde weer.
“Dat is wat we bijvoorbeeld recent hebben gezien met storm Boris, die onder meer in Polen, Roemenië en Oostenrijk grote overstromingen veroorzaakte. Duurde zo’n periode met hevige neerslag vroeger doorgaans een paar dagen, dan wordt dat nu al snel een week.”
Een pas gepubliceerde studie van het World Weather Attribution-consortium besluit dat de klimaatverandering die recente overstromingen twee keer waarschijnlijker heeft gemaakt.
“Die wetenschappers simuleren met modellen een wereld mét en een wereld zonder door de mens veroorzaakte opwarming. Vervolgens kijken ze hoe groot de kans op een bepaald weersextreem in beide werelden is. Voor Boris was die kans in een opgewarmde wereld twee keer groter.
“Dat is te verwachten. Dat er zo veel water uit de lucht kon vallen, kwam ook doordat het boven het oosten van de Middellandse en Zwarte Zee uitzonderlijk warm was, waardoor een enorme hoeveelheid water kon verdampen en in de atmosfeer terechtkwam.
“De straalstroom heeft op zich al een grote impact op het weer en extreme gebeurtenissen. Die impact zal in een opwarmende wereld nog groter worden, want de invloed van de klimaatverandering komt daar nog bovenop. Ons onderzoek toont aan waarom de straalstroom in een klimaat op steroïden slecht nieuws is.”