Poolwervel: hoe plotselinge stratosferische opwarming de basis legt voor koude-uitbraken
Terwijl de zonnekracht afneemt en de poolnacht zich dagelijks verder uitbreidt, nadert de winter op het noordelijk halfrond. Hoewel de astronomische winter pas op 21 december 2025 begint, heeft de winter zich deze herfst al laten voelen met vroege koude en sneeuw in Noord-Amerika en Europa.
Wat is de poolwervel?
De poolwervel is een enorme ring van krachtige westenwinden die in de winter het koude poollucht rond de Noordpool vasthouden.
We onderscheiden:
De stratosferische poolwervel (≈ 15–50 km): zichtbaar als een compacte band van westenwinden rond de pool.
De troposferische poolwervel (≈ 500–200 hPa): verbonden met de straalstroom.
De straalstroom is een smalle band van zeer sterke westenwinden op 8–12 km hoogte. Zijn positie bepaalt sterk het weer in de gematigde zones. Is hij recht en krachtig, dan overheerst westcirculatie; wordt hij golvend, dan kunnen koude uitbraken ver naar het zuiden doordringen.
Hoe vormt de poolwervel zich?
Tijdens de poolnacht koelt de stratosfeer boven het Noordpoolgebied sterk af. Dit veroorzaakt een groot temperatuurcontrast met lagere breedtegraden. De rotatie van de aarde buigt de stroming af en vormt zo een krachtige ring van westenwinden: de stratosferische poolwervel.
Meteorologen beschouwen de wervel als gevormd wanneer de westenwinden op 60°N en 10 hPa minstens 10–20 m/s bereiken.
Sterke of zwakke wervel: de gevolgen
Sterke wervel: stabiele westenstroming, straalstroom noordelijk, weinig koude-uitbraken.
Zwakke of verstoorde wervel: de straalstroom wordt zeer golvend, waardoor koude poollucht naar lagere breedten kan uitstromen.
De wervel kan verschuiven of splitsen in twee (of meer) lobben, vaak met uitgesproken koude-episoden tot gevolg.
Sudden Stratospheric Warming (SSW)
Een plotselinge stratosferische opwarming (SSW) is een evenement waarbij de winterstratosfeer boven de pool in enkele dagen met 20–40 °C opwarmt. De westenwinden verzwakken of draaien zelfs om naar oostenwind.
Bij een majeure SSW wordt de wervel verplaatst of opgesplitst.
Effecten aan het aardoppervlak
De gevolgen zijn meestal merkbaar na 1 tot 3 weken:
verzwakte, bochtige straalstroom,
meer blokkades op hoge breedten,
verhoogde kans op koude-uitbraken in Europa, Noord-Amerika en Azië.
Een SSW garandeert geen kou op een specifieke plek, maar verhoogt de algemene kans op winterse omstandigheden.
Wanneer herstelt de wervel zich?
Bij een SSW in hartje winter koelt de poolstratosfeer opnieuw af en vormt de poolwervel zich binnen enkele weken.
Bij een verstoring in het voorjaar, wanneer de zon weer op de pool schijnt, lost de wervel op en keert pas in de herfst terug. Dit heet de final warming.
