Re: Wat is er precies nodig voor een Elfstedentocht ?
Bericht van: Eric, Rotterdam , 14-01-2026 13:48Het is zeker wel een knalkaart, en veel beter wordt het niet maar we weten niet wat er in de 10-14 dagen hierna gebeurt. Voor hetzelfde geld blaast de hele setting zichzelf op na 3-4 dagen terwijl het nog zeker een dikke week moet doorvriezen voor een elfsteden.
Een elfstedenrun is voor mij eerder als de vorst morgen zou invallen (of het is al bezig), en de gehele run toont bijna stevige vorst van begin tot einde.
Ik denk toch dat er hier een pak onduidelijkheid over bestaat. Het is helemaal niet zo dat een Elfstedentocht 2 volle weken "stevige vorst moet vertonen van begin tot einde."
Ik ben eens gaan nacijferen wat er nodig was om de laatste Tocht uit te schrijven. Laten we het eerst al eens worden dat er weliswaar diverse parameters zijn die moeten samenwerken om een snelle en optimale ijsvloer te hebben, maar dat we toch het best met slechts één sterk indicatieve factor werken. Dat is met name het Hellmangetal als maatstaf voor gemiddelde (negatieve) temperatuur.
De laatste Elfstedentocht werd verreden op zaterdag 4 januari 1997 na een vorstperiode die in Leeuwarden begon op 20 december 1996 (in Midden NL een dag later en in Zuid NL en Vlaanderen pas op de 22ste). Er werd beslist om de Tocht te laten doorgaan op donderdag 2 januari 1997. De vorstperiode was op die dag al welgeteld 12 dagen bezig, maar het opmerkelijke is dat die eerste twaalf dagen alles behalve gelijkmatig stevig waren. In feite verliep de eerste week (de eerste 6 dagen) nog behoorlijk bescheiden, weliswaar allemaal nipte ijsdagen in Leeuwarden maar met een opgetelde Hellmanscore van "slechts" 21,6.
Vervolgens verscherpte de vorst 3 dagen lang vanaf dag 7 (op Tweede Kerstdag), met achtereenvolgens een negatieve gemiddelde etmaaltemperatuur van 7.3, 5.7 en 9.7. Er werd toen overal en op alle waters geschaatst, maar ook niet meer dan dat. De verwachtingen waren toen onzeker en GFS ensemble gaf zelfs dooi kort na de jaarwisseling, hoewel ECMWF vasthield aan doorzettende vorst na een kort intermezzo met "vuil winterweer".
Op zondag/maandag 29/30 december kwam er inderdaad een voor de Lage Landen legendarische "luis" in de Scandihoogpels waarbij zelfs een soort dooi om de Noord manifesteerde met wat sneeuw en vooral ook onderkoelde regen. Ik herinner me dit nog zeer goed: de ontgoocheling was groot na zo een mooie vorstperiode.
Maar daarna pakte de kou des te steviger door en ECMWF kreeg gelijk: we gingen op Oudjaar de diepvries in met achtereenvolgens 8.3, 9.8 en zelfs 12.0 Hellmannen op 31 december en de eerste twee dagen van het nieuwe jaar. Op nieuwjaar in Leeuwarden een maximum temperatuur van -9.4 graden en 's nachts vroor het zeer streng (-16.8).
Toen op 2 januari 1997 werd beslist dat de Tocht twee dagen later kon doorgaan, waren er doorlopend echter wel "slechts" 54.7 Hellmannen gescoord. Dat getal was op de dag van de Tocht al opgelopen tot 83.2. De vierdaagse vanaf Oudjaar leverde inderdaad bijna 40 Hellmannen op.
Maar hoe dan ook toont het aan dat we voor een Elfstedentocht geen twee volle weken strenge vorst in de nacht c.q. matige vorst overdag nodig hebben. Een Hellmanproductie van iets meer dan 50 volstond en zeker de eerste week van die 12 dagen voordat de Tocht werd uitgeschreven was er geen enkele nacht met strenge vorst en geen enkele dag met matige, wel doorlopend ijsdagen maar niet het grote kaliberwerk van de einde van de tweede week van de vorstperiode.
Uiteindelijk duurde de hele vorstperiode nog tot 12 januari en zeker de 10-daagse tussen 30 december en 8 januari waren ronduit indrukwekkend. Een totaal van 123,7 Hellmannen in Leeuwarden. Waarvan "slechts" 54.7 al behaald werden op de dag dat de Tocht werd uitgeschreven.
Goede uiteenzetting. nog een gelukje dat die storing (koudeput?) op de 29e geen pak sneeuw bracht. Dat gebeurde toen wel in het zuidoosten. Dat had het ijs behoorlijk kunnen verpesten. Ik kan me nog die avond herinneren dat ik in een regenachtig Amersfoort met de trein naar Limburg ging, waar het flink sneeuwde.
Die 'luizen in de pels' komen wel vaker voor in grote winters. Zelfs in februari 2012 was er 1 op de 4e met sneeuw. Als de koers van die dingen goed is ben je amper dooi en vaak zelfs verscherping van de kou erna.
edit: de winter van 1997, met de tijdelijke dooi op de 29e:
Quote selectie