Sterrenhemel in Nederland
De mooie november avondhemel rond middernacht wordt gedomineerd door het sterrenbeeld Taurus - de Stier. Dit sterrenbeeld staat in deze tijd van het jaar hoog aan de hemel, iets ten zuidenoosten van het zenit - het denkbeeldige punt recht boven ons. De heldere, oranje gekleurde ster uit dit sterrenbeeld is Aldebaran. Rechts boven Aldebaran vinden we de fraaie sterrengroep Pleiaden. In het sterrenbeeld Gemini - Tweelingen - vinden we de geringde planeet Saturnus. Aan de andere kant van het zenit, in het noordwesten staat de heldere ster Deneb in het sterrenbeeld Cygnus, de Zwaan. Laag in het noorden vinden we de sterren van het sterrenbeeld Ursa Maior, de Grote Beer, die samen een ‘steelpan’ vormen. Hoger aan de hemel staat de Poolster. De Poolster is gemakkelijk te vinden door de denkbeeldige verbindingslijn van de twee sterren aan de buitenzijde van de ‘steelpan’ vijf maal te verlengen. Meer informatie over verschijnselen aan de sterrenhemel is te vinden in de jaarboeken Sterrengids 2003 en Sterren en Planeten 2003.
De sterrenhemel in Nederland en België rond middernacht midden november.
--------------------------------------------------------------------------------
‘Vallende sterren’ in de nacht van 18/19 november
Aan de sterrenhemel zien we af en toe een ‘vallende ster’. Tussen de talloze sterren is plotseling een lichtje zichtbaar dat razendsnel een kleine afstand aflegt en dan weer uitdooft. ‘Vallende ster’ is eigenlijk een misleidende benaming, want met een ster heeft het niets van doen. De betere benaming voor ‘vallende ster’ is meteoor. Een meteoor ontstaat wanneer een steentje vanuit de ruimte de aardatmosfeer binnendringt. De snelheid van zo'n steentje is vaak zeer groot, tot wel 255.000 km/uur! Als gevolg van de wrijving met de luchtmoleculen op een hoogte van 120 tot 80 km in de atmosfeer, verbrandt het kosmische materiaal (meestal) volledig. Bovendien worden die luchtmoleculen door diezelfde wrijving tot gloeien gebracht. Dat lichtende spoor is de meteoor.
Het kosmische gruis dat in de aardatmosfeer verbrandt is doorgaans niet veel groter dan een zandkorreltje. Voor het overgrote deel is dit gruis afkomstig van kometen. Kometen zijn hemellichamen die voor een belangrijk deel uit ijs bestaan. Bij de nadering van de Zon verdampt dit ijs. Hierdoor komt het in het ijs opgesloten stof vrij. Dat stof blijft in de ruimte achter, in de omgeving van de komeetbaan. Terwijl de Aarde in haar baan om de Zon beweegt, kan het gebeuren dat ze een oude baan van een komeet kruist. De Aarde trekt dat door een wolk van kosmisch stof en gruis. Bevindt de Aarde zich in zo’n wolk, dan zijn er veel meteoren te zien zijn. Men spreekt dan van een meteorenzwerm. Als we een meteorenzwerm enige tijd gadeslaan, valt op dat de meteoren vrijwel allemaal uit hetzelfde punt aan de hemel komen. Dit punt wordt de radiant genoemd. Een zwerm dankt zijn naam aan het sterrenbeeld waar zijn meteoren uit lijken te komen. Zo zijn de Leoniden vernoemd naar het sterrenbeeld Leeuw (Latijn: Leo). De oorsprong van de Leoniden moet gezocht worden in het gruis en stof dat komeet Tempel-Tuttle tijdens haar passage langs de Zon heeft achtergelaten. Komeet Tempel-Tuttle is een periodieke komeet met een baanperiode rond de Zon van ongeveer 33 jaar. De laatste keer dat zij de Zon passeerde was begin 1998.
Op de ochtend van 19 november wordt dit jaar het maximum van de Leonidenzwerm verwacht. Maar het maximaal aantal meteoren dat per uur waarnemen zal zijn, zal dit jaar bescheiden blijven (30 tot 100 meteoren). Jammer genoeg stoort dit jaar het felle maanlicht: het is op 17 november Laatste Maan. Ook in de andere nachten rond het maximum mag men nog enkele Leoniden meteoren verwachten. Vanaf 23.30 uur ’s avonds mogen we de eerste paar meteoren verwachten; vroeger waarnemen heeft geen zin! De radiant ligt in de kop van de Leeuw en staat rond half zes ’s ochtends hoog (55°) boven de zuidoostelijke horizon. Vlakbij de radiant is ook de Maan te vinden.
De ligging van de radiant van de Leoniden.
Het observeren van meteoren is boeiend schouwspel. Iedere meteoor is weer een verrassing: je weet niet waar en wanneer hij zal oplichten. Soms verschijnt er een zeer heldere meteoor - een zogenaamde vuurbol, helderder dan de helderste sterren. Hopelijk werkt het weer mee, want november kent over het algemeen veel bewolkte nachten.
Meteoren worden veroorzaakt doordat kosmisch gruis, hoofdzakelijk afkomstig van kometen, in de aardatmosfeer verbrandt. Deze gruis- en stofdeeltjes zijn doorgaans niet veel groter dan 2 millimeter. Deeltjes van die omvang verbranden helemaal in de aardatmosfeer. Maar soms zijn deze kosmische deeltjes groot genoeg om de val door de dampkring te ‘overleven’. Deeltjes die het aardoppervlak hebben weten te bereiken worden meteorieten genoemd. In Nederland zijn sinds 1650 slechts vijf meteorieten met zekerheid geborgen: in 1650 in Dordrecht, in 1840 in Uden (in Noord Brabant), in 1843 in Utrecht, in 1925 nabij Ellemeet (in Zeeland) en de meest recente in Glanerbrug (bij Enschede) in 1990. In België zijn sinds de twaalfde eeuw zeven meteoriet inslagen bekend waarvan in 1934 in Hainaut en in 1980 in Maldegem (Oost Vlaanderen). Aanvullende informatie over meteorieten vindt U onder andere op de website van Marco Langbroek van de Dutch Meteor Society.
--------------------------------------------------------------------------------
Maanstand
Volle Maan 9 november 2:14 uur Actuele maanfase
Laatste Kwartier 17 november 5:15 uur
Nieuwe Maan 23 november 23:59 uur
Eerste Kwartier 30 november 18:16 uur
Volle Maan 8 december 21:37 uur
--------------------------------------------------------------------------------
Sterrenkundige informatie
Meer informatie over verschijnselen aan de sterrenhemel vindt u in de jaarboeken Sterrengids en Sterren en Planeten en op www.sterrenkunde.nl. Op de pagina Publicaties vindt u een overzicht van alle sterrenkundige (jaar)boeken en tijdschriften die Stichting 'De Koepel' uitgeeft.
Op NOS Teletekst pagina 718 (Ned / TV 1, 2 en 3) verzorgt 'De Koepel' dagelijks kort sterrenkundig nieuws (zon, maan en sterren) waaronder de tijdstippen van opkomst en ondergang van de zon en de maan voor Utrecht. Met behulp van onze speciale sterrenkundige calculator is het mogelijk voor iedere plaats op Aarde zelf de tijdstippen van zonsopkomst en -ondergang nauwkeurig te berekenen.
Voor alle vragen op het gebied van sterrenkunde en ruimteonderzoek kunt u terecht bij Stichting 'De Koepel' (telefoon: 030-2311360) of bij één van de publiekssterrenwachten bij u in de buurt. Stichting 'De Koepel' biedt tenslotte ook informatie over sterrenkunde als hobby en de activiteiten van de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde.
--------------------------------------------------------------------------------
Stichting 'De Koepel'
Index
Quote selectie