Net geen vorst aan de grond + artikel droogte

Indien u houdt van zon en hoogzomerse temperaturen; dan zit u voorlopig goed in Nederland. Maar ja, natuur, grasvelden en landbouw snakken naar regenwater. En laat dat nou voorlopig niet 'in de planning' zitten. De weerkaarten tonen in ieder geval tot en met donderdag kurkdroge omstandigheden. Bovendien zorgt de huidige droogte voor extra opwarming. En, hoe tegenstrijdig dat misschien ook magklinken, voor extra afkoeling tijdens de nachtelijke uren.

Dat laatste viel afgelopen nacht te bemerken. In samenspel met de noordelijke bries, daalde de temperatuur behoorlijk. Op meerdere plekken kwam het kwik onder de 10 graden, met als laagste waarde 6,3 graden, op vliegbasis Twente. Een goede tweede was Heino met 6,6 graden.

Opvallend was de sterke afkoeling vlak bij de grond. Twente gaf een grasminimum van 1 graad aan. Uitzonderlijk laag voor deze tijd van het jaar. Bijna is het dus tot vorst aan de grond gekomen. En dat in een julimaand, welke (samen met augustus) de enige periode in het jaar is die als geheel vorstvrij te boek staat. Ook het hoofdstation De Bilt kwam overigens laag uit; 3,0 graden aan de grond. Er zullen vast wel een paar plekken zijn, bijvoorbeeld in een duinpan, die nog net onder die +1 graad zijn uitgekomen.

Dat het zo koud is geworden, heeft veel te maken met de lage luchtvochtigheid en de droge ondergrond. Deze twee elementen zijn ook benodigd voor een forse opwarming.

Laten we beginnen met de dagelijkse opwarming. Daar waar de luchtvochtigheid hoog is, zal de van de zon afkomstige energie (warmte) deels worden gebruikt om het aanwezige vocht te verdampen. Ook vocht in de bovenste delen van de grond komt daarbij vrij. De zon verwarmt immers de grond, die op haar beurt de lucht daarboven opwarmt. Door de opwarming van de vochtige lucht zal het vocht verdampen (van vloeibare vorm naar dampvorm gaan) en voor dat proces is extra warmte nodig. Die warmte wordt uit de lucht er omheen gehaald, die vervolgens afkoelt.

En zo heeft opwarming van vochtige lucht, een afkoelend effect. Vergelijk het met het op het vuur zetten van een ketel met water. Aan de ketel water moet je warmte toevoegen om het geheel op te warmen, en ten slotte aan de kook te krijgen. Dat kost dus warmte.

Zo gaat dat ook in de atmosfeer. Die warmte wordt in de omgeving weggehaald, waardoor de omgeving afkoelt. Je kunt dit proces ook beproeven in de tuin. Sproei een dezer (hete) middagen een aantal tuintegels nat. Ga vervolgens op die tegels staan. Je zult een heerlijke verkoeling aan de benen ondervinden. De energie van de zon wordt gebruikt om de nu vochtig zijnde ondergrond te verwarmen. Dit kost warmte, die onttrokken wordt aan de lucht boven de tegels. En dat levert dus afkoeling op.

Echter, momenteel is het uitermate droog. Niet alleen de luchtvochtigheid is laag, ook de bodem bevat nog maar weinig vocht. Dientengevolge wordt alle ingestraalde energie omgezet in warmte en gaat niets 'verloren' aan het verdampen van water. En daardoor kan de temperatuur grote hoogten bereiken. Maar dus ook opmerkelijke 'diepten'.

In de droge lucht kan het tijdens een windstille nacht aardig afkoelen. Vooral dicht bij de grond is dat merkbaar. Vochtige lucht die afkoelt, zal langzamer afkoelen dan droge lucht. Dit omdat vochtige lucht tijdens het afkoelingsproces relatief veel warmte afgeeft (het levert dus extra warmte op, het omgekeerde proces als van het aan de kook brengen van een ketel water). Het houdt daardoor zichzelf langer warm. Droge lucht heeft tijdens het afkoelingsproces veel minder warmte af te geven en kan per saldo (gedurende de lengte van de nacht) een lagere minimumtemperatuur opleveren. Bovendien was er afgelopen nacht ook nog sprake van een sterke ontkoppeling tussen de luchtsoort vlak aan de grond en die op 1 a 2 meter hoogte.

Voornoemde processen betekenen ook voor de komende tijd waarschijnlijk een niet al te hoge nachtelijke temperatuur (geen twintigers 's ochtends vroeg). Daarbij dienen we wel de verschillen tussen verstedelijkte en plattelandsgebieden in ogeschouw te nemen. In steden blijft de warmte van de dag veel meer hangen, dan op het platteland. In ieder geval blijft de aangevoerde lucht droog en door het ontbreken van neerslag komt er in de bodem ook geen nieuw vocht bij. Het betekent ook een hoge middagtemperatuur en daardoor nog meer verdamping van het beetje vocht dat nu nog in de bodem zit. De droogte zal zich verscherpen.

Een paar eeuwen geleden bestond Spanje grotendeels uit bos. Kaalslag (voor de Spaanse Armada en de olijventeelt) hebben de hoeveelheid bebost land gedecimeerd. Wat overbleef is als het ware te typeren als een enorme zandbak.

De uienoogst is goed gelukt. Ze liggen hier te drogen. Foto: Danielle van de Laar.
Met nauwelijks begroeiing is er in de zomer geen vocht beschikbaar (in de grond of in de bomen/struiken en planten) om te verdampen en -hogerop- wolken te vormen. En zonder begroeiing is er in de zomer een zeer lage luchtvochtigheid die de warmte extra impuls geeft (zie het stuk tekst hierboven over een lage luchtvochtigheid in combinatie met extra opwarming).

En dus, is men in Spanje nu druk bezig om gedeelten van het land te herbebossen. Maar dat is uiteraard een zeer grote klus.