Na 2000 is het aantal winters met standvastige hogedrukgebieden boven Skandinavië bijna op één hand te tellen. We zagen dit o.m. nog in 2003, 2009, 2012 en 2018. Dat is veel minder dan vorige eeuw, toen het bijna iedere winter wel een keer raak was. Ook toen lag het soms net verkeerd of was er kou geen voorradig. Maar het is opvallend dat dit na de laatste Elfstedenwinter nog maar weinig meer voorkomt.
Ik vraag me af wat hiervoor de oorzaak is. Het meeste onderzoek naar het karakter van de winter gaat over de rol van de NAO hierin. Meestal wordt er bij teleconnecties naar de NAO-index gekeken en wat dat dan betekent voor onze winter (bij positieve NAO zacht en negatieve NAO koud). Echter Skandinavische hogedrukgebieden komen niet alleen voor bij een negatieve NAO en brengen ook kou. Ook een SSW is niet per sé bevordelijk voor een Skandihoog, ze gaan er eerder aan vooraf. Ook tijdens de zachte NAO+ winters gedurende de eerste helft jaren ‘90 kwam er wel eens een Skandihoog tot ontwikkeling. Op onderstaande kaartenreeks zie je de vertrouwde blauw/paarse kleuren in de linkerbovenhoek van de oceaan en hogere druk nabij de Azoren, waartussen actieve depressies de aanval openen op IJsland. Maar boven Europa heerst rust en de WA van de oceaandepressies bouwen een hogedrukgebied op. Hierbij wel de kanttekening worden dat het hoog met de kern soms ook boven Denemarken of de Noordzee lag. Het leverde dan wel een reeks matige vorstnachten op met schaatsijs (zoals bijvoorbeeld in januari 1992). Deze setting zie je de laaste 10-20 jaar ook nog wel (zoals op 7 januari 2018) maar toen was het gebrek aan kou boven Duitsland/Polen en probleem. Dat is dan weer een ander verhaal. Toch kan de Russische beer ons nog wel bereiken ondanks dat alle seinen voor de NAO op rood staan.
[tekst gaat verder onder de afbeeldingen]
In de ‘echte winters’, zoals 1996 en 1997, komt Noord-Europese hogedruk wel onder begeleiding van NAO- regime. Dat verschil zie je dan duidelijk terug in de bovenluchtkaarten in de vorm van een rug die vanaf de andere kant van de Oceaan ver NO-waarts steekt. Het is opvallend dat tijdens koudere winters van de nieuwe eeuw (2010/2013) Skandi-hogen minder frequent waren ondanks sterk negatieve NAO. Als ze er al waren dan was het voor slechts een enkele dag.
Verder zagen we rond het jaar 2000 af en toe wel een sterke Atlantische rug over de Britse Eilanden richting Noordzee maar kwam het grondhoog al snel boven onze omgeving te liggen i.p.v. Noorwegen (vergelijk 31 januari 1999 en 25 januari 2000 met 21 januari 1992). Dit heeft vermoedelijk met de warme fase van de AMO te maken. Het Azorenhoog is dan dominanter en dringt zich op richting de Britse Eilanden. Hierdoor was de lucht rondom de Noordelijke Noordzee warmer dan boven het zuiden van de Benelux.
Laten we een beetje verder vissen naar een verklaring in de SST-anomaliëen of andere teleconnecties. Sinds de 2e helft van 2013 is de NAO in een structurele positieve fase belandt welke mogelijk verband houdt met de warme fase van de PDO in het noorden van de Stille Oceaan. Niet dat dat vaker Skandi-hogen oplevert maar tussen 1977 en 1998 zat de PDO ook meestal in de warme fase, een periode met best wel veel koude schaatswinters. Met name de combinatie met La Nina verdient nadere attentie. Tijdens de koudere fase van de PDO van 1999-2013 moesten we het van ‘Groenland’ hebben. Maar of de oorzaak bij de PDO ligt? Momenteel bekent deze trouwens geen kleur maar er is wel een prominente warme poel in de NO-Pacific, een eindje uit de kust van Alaska, aanwezig. De effecten hiervan resoneren met het typische La Nina patroon. Zoiets zagen we bijvoorbeeld ook in de winter 2013/2014, resulterend in stromingspatroon dat muurvast zat (met hogedruk boven NW-Rusland). Deze winter was zeer teleurstellend voor de winterliefhebber; er kon geen enkel Helmannpuntje vanaf. Een ander verschijnsel, tot grote frustratie van de schaatsliefhebber, is dat het in maart ineens wel lukt. Waarom dan wel? Is een geringe ontspanning van de poolwervel dan al voldoende of de opwarming van het Noord-Amerikaanse continent? Wie het weet mag het zeggen. Misschien worden we deze maand al op onze wenken bediend (zie GFS runs).
