In verband met jouw vraag over bijzonder weer in de jaren 80 hier nog eens uitgebreid over het "bijna-record" in 1985
Heel lang staat al het kouderecord van Nederland op -27,4, gemeten in Winterswijk op 27 januari 1942
Hier een deel uit mijn uitgewerkte dagboek 1985; de betreffende passages zijn vet gemaakt. Was toch wel een spectaculaire situatie waarbij het door kleine details net mis ging wat betreft een record.
7 januari 1985(maandag) : Als ik aan die 7-de januari terugdenkt, dan zie ik kristalhelder weer voor me. Een felle zon met een niet minder felle en steenkoude oostenwind. Alles steekt fel gekleurd af tegen een donkerblauwe hemel. In de ochtend vriest het op de meeste plaatsen streng met temperaturen van -8 in Den Helder en Vlissingen tot -15 in Eelde. In de loop van de ochtend loopt de temperatuur nauwelijks op bij een vrij krachtige oostnoordoostenwind. De maxima blijven op sommige plaatsen beneden -10 liggen; zo meldt bv Enschede -10,3 en Dinxperlo -11,3 als maximum.
Een deel van de ochtend ben ik bezig met huizen kijken. Stel je voor : je komt uit een onverwarmd huis en gaat dan de vrieskou in van -10 met een snijdende wind : bitter koud is dat. Bij een van die huizen troffen we in de tuin een groot aquarium aan; de vorige eigenaar had om een of andere reden dat ding buiten gezet. Vanuit de wanden was het ijs naar binnen gegroeid, waardoor in het centrum een ovaal gebied van water was overgebleven. In dat ovaal zwom een goudvis traag rond; een droevig lot wachtte hem.
Er komen berichten binnen over mensen die hun huis niet warm kunnen stoken. In de middag kom ik op het conservatorium en tref daar een leskamer die niet echt warm is; de ijsbloemen staan onder aan de ramen, terwijl er toch gestookt wordt. Het zijn Russische toestanden, zoals mijn Russische lerares ook beaamt. In de middag fiets ik van Rotterdam naar Bergschenhoek; het valt me op hoe intens hard en droog het ijs er uit ziet. Doet me dit aan vroeger denken? Is dit de toestand zoals we die in 1956 regelmatig zagen?
Op TV is er uiteraard weer veel winternieuws. De spoorwegen hebben het moeilijk met wissels, koppelingen en deuren. Vooral de oude modellen met schuifdeuren zijn gevoelig voor dichtvriezen. Op de Rijn bij Arnhem wordt drijfijs gesignaleerd. In Lapland is de temperatuur tot beneden -50 gedaald; Helsinki had -23 in de middag. De kou is ook tot ver in zuid Europa doorgedrongen : Genua -15, Lenda in midden Spanje -10. Het heeft gesneeuwd in Venetie en Florence.
Een gedenkwaardige dag, met die ongekend felle kou en uitzonderlijk heldere lucht boven de sneeuw. De lucht moet zeer droog geweest zijn. Toen in de avond de wind ging wegvallen kwam bij veel weerliefhebbers het idee op, dat het kouderecord van Nederland er aan zou gaan. Hans de Jong memoreert nog even de toppers uit het verleden: -27,4 C op 27 januari 1942 in Winterswijk is het record. Zeer koud was het op 13 januari 1968 in Dedemsvaart met -24,1 C en op 4 januari 1979 in Ten Post met -24,7 C. En ik voeg daar aan toe : -26,8 op 16 februari 1956 in Uithuizermeden.
Alles wijst op extreme temperaturen : zeer koude en droge lucht boven een vers sneeuwdek, een heldere hemel en wegvallende wind. In de loop van de avond gaat het snel; om 19 uur meldt een waarnemer in Dinxperlo al -16,2 C. Later op de avond om 22 uur -15 in Rotterdam, -17 in Eelde en -20 in Twente. Hans de Jong meldt later, dat twee weeramateurs, Leo Wouters uit Duiven en Bert Grandia uit Eerbeek met professionele apparatuur de heide tussen Ede en Rheden op gingen om mogelijk een nieuw record te meten. Op die maandagavond werd op 10 cm hoogte al -30,4 C gemeten ; later kwam het tot nog lagere waarden.
Johan Effing in Losser vertelt over die avond het volgende : Die avond van 8 jan zal nooit weer vergeten want door de zeer strenge stralingsvorst leek het net of de ijsbaan kookte. Dit kwam door het warmte verlies van de ijsbaan. Toen ik die avond nog even mijn grasminimum thermometer wilde aflezen die bij een vriend in het weiland stond, werd ik door de plaatselijke politie aangezien voor een stroper. Ze richtten vanuit het politie busje de schijnwerper op mij in de 19 cm dikke sneeuwlaag in het weiland, maar toen ze begrepen wat ik daar aan het doen was hebben we gezamenlijk de grasminimum thermometer afgelezen. Deze wees op dat moment -25 aan. De volgende morgen heb ik -28.8 afgelezen. Het citaat is afkomstig van zijn Website.
Op de weerkaarten kunnen we zien hoe op dat moment alle omstandigheden meewerken. De lucht is tot op grote hoogte zeer koud; -15 op 1500 meter hoogte en -40 op 5 km hoogte. Een zwakke rug van hoge druk doet de wind snel afnemen. De verwachting is dan ook dat temperaturen omstreeks -20 op veel plaatsen in het land voor zullen komen. Met een vriend heb ik afgesproken de volgende ochtend te gaan schaatsen in de Alblasserwaard; ik verwacht dan in extreme omstandigheden op het ijs te staan; een opwindende gedachte.
Koudegetal : 38,0
8 januari : Na middernacht is de temperatuur op de meeste plaatsen niet verder gedaald. Daardoor is het niet tot een officieel kouderecord gekomen. De lijst met minima van die nacht zijn desondanks indrukwekkend. Twente -21,8; Eerbeek -23,2 Deelen -24,2. De Bilt komt niet verder dan -18,3 en Leeuwarden tot -14,7. Vlak boven de sneeuw (klomphoogte) werden nog lagere waarden gemeten, zoals in Losser waar -28,5 C op de thermometer kwam.
De genoemde weeramateurs op de Veluwe (hoe zouden die zich warm gehouden hebben?) maten uitzonderlijke waarden. In de transportabele hut werd -27,3 C gemeten, dus bijna een evenaring van het oude record uit 1942. Op 10 cm hoogte kwam het tot -32 C. Zeer onhollandse waarden. Ik heb begrepen dat deze metingen nooit officieel erkend zijn.
Dat op veel plaatsen, zoals ook in Zuid Holland en Friesland de temperatuur in de loop van de nacht opliep was wel een teleurstelling. Ik vermoed dat de rug van hoge druk te snel passeerde en aan de achterzijde al weer minder koude lucht meevoerde bij een draaiing van de wind. Hoe dan ook, om 9 uur in de ochtend stond ik bij Alblasserdam niet onder extreme omstandigheden op het ijs: het was slechts -11 tot -12 bij zuidwestenwind. Mooi weer was het wel, waardoor we een schitterende tocht maakten op doorgaans mooi glad ijs. Om een uur of 11 zaten we aan de chocolademelk in Giessenburg.