Wat nuances n.a.v. brand 't Harde: stoplijnen en oorzaak branden...

Gisteren en vandaag heb ik weinig tijd gehad om te reageren, dus nu maar even een berichtje. Hier op Weerwoord maar ook elders in de media / op de social media heb ik een hoop berichten voorbij zien komen waar kritiek werd geuit op Defensie. Omdat politieke discussies hier niet zijn toegestaan, ga ik verder niet in op de keuzes die gemaakt zijn. Maar gezien ik zelf vlakbij het schietkamp woon (Wezep grenst aan de noordzijde van het schietkamp) is het wel belangrijk om wat nuance te brengen, zowel qua terreinkennis als meteorologisch.

Het terrein is al 150 jaar in gebruik als schietkamp en in al die jaren oefent Defensie er heel erg veel met explosieven etc. etc. Heidebranden horen bij dit terrein net als dat paling bij Volendam hoort, klompen bij Nederland etc. etc. Wij weten niet beter.

Wat mij vooral stoort is dat veel mensen niet het besef hebben hoe het terrein is ingericht en welke activiteiten Defensie uitvoert om dit soort branden beheersbaar te houden.

Gisteren schreef een forumlid zelfs nog: 'Voor het platbranden van heide in het voorjaar. Doen ze jaarlijks nog net niet met opzet.' Nou, verrassing: dat doen ze dus wél elk jaar met opzet. Defensie brandt elk jaar stukken heide preventief af om de heide jong te houden. Ik ben er zelf als fotograaf in 2013 bij geweest, zie: https://www.stefanverkerk.nl/nieuws/738/preventief_afbranden_van_de_heide_op_het_ask/. Samenvatting van het verhaal: de bedrijfsbrandweer van het schietkamp steekt zelf branden aan tijdens bepaalde condities in het voorjaar, om op die manier oude stukken heide af te branden (jonge heide heeft veel meer sapstromen en is dus minder vatbaar voor brand vergeleken met oude heide). 

Preventief afbranden in 2013, een jaarlijks terugkerende verjongingsmethode

Het terrein is bovendien ook zo ingericht dat er al zogenaamde 'stoplijnen' aangebracht zijn. Wie op Google Maps naar de satellietbeelden kijkt van het terrein ziet allerlei strepen van met name west naar oost lopen. Dit zijn stukken zand waar geen vegetatie is om uitbreiding van branden naar omliggende bossen te voorkomen. Deze brede stoplijnen liggen met name op de Oldebroekse Heide. Dat heeft er mee te maken dat er vooral geschoten wordt vanaf de Doornspijkse Heide - het heidegebied ten zuidwesten van de N309 - naar de Oldebroekse Heide - ten noordoosten van de N309. Op de Oldebroekse Heide ligt ook het doelengebied, het gebied waarnaartoe wordt geschoten vanaf de Doornspijkse Heide (en ja, ook over de provinciale weg heen dus wat ik van Defensie destijds begreep). 

Een brede bufferstrook met zand ('stoplijn') in beeld, archiefbeeld uit april 2011

De brand van gisteren was echter op de Doornspijkse Heide. Dat is een stuk ongebruikelijker dan normaal, want de meeste branden zijn vaak op en rond het doelengebied. Maar ook op de Doornspijkse Heide zijn stoplijnen aanwezig in het landschap.

Als je op De Stentor in de liveblog van vandaag kijkt naar de luchtfoto's die ANP fotograaf Bram van de Biezen heeft gemaakt: https://www.destentor.nl/elburg/live-kilometers-zwartgeblakerde-grond-na-brand-op-de-veluwe-brandweer-vraagt-buitenland-om-hulp~a474434b/ - dan zie je ook heel duidelijk dat de brand binnen die afgekaderde gebieden gebleven is. 

Neemt niet weg dat er een enorme inzet van de brandweer nodig is geweest om de boel binnen die gebieden te houden. Gelukkig is er de afgelopen tientallen jaren veel kennis opgedaan en is het materieel waarmee de brandweer (zowel de bedrijfsbrandweer van Defensie als de civiele brandweer) werkt enorm verbetert. Heel goed dat er al rekening werd gehouden met het scenario van 1970, toen met name het dorp 't Harde ernstig bedreigd werd. Maar als ik nu achteraf naar de luchtfoto's kijk, vind ik het nog relatief meevallen vergeleken met wat ik op basis van commentaar van de brandweer had verwacht.

En dan wat betreft het weer: ja, het was gisteren (en vandaag en morgen deels) wel een gevaarlijke cocktail qua parameters. Droogte, lage luchtvochtigheid, ongunstige windrichting (geen zuid / zuidwest b.v., zie terreinopbouw / stoplijnen waarom die windrichting gunstiger zou zijn) en windsnelheid. Het speelde gisteren zeker een rol bij de snelle ontwikkeling.

Zelf heb ik 15 jaar lang incidentenfotografie gedaan hier in de regio en ik heb dus ook geregeld op / nabij de heide gestaan voor verslaglegging. Over het algemeen is wel een verband te leggen met drogere periodes, de windrichting etc. Neemt niet weg dat Defensie ook bij langdurige droogte gebruik moet blijven maken van het terrein. Tientallen keren per jaar dat er brand uitbreekt zijn die branden o.a. door de weersomstandigheden prima beheersbaar, gisteren dus niet. 

En dan nog even een kleine nabrander voor iedereen die klaagt over 'ze moeten ook niet schieten tijdens droogte'. Ook op dagen dat er absoluut niet geschoten wordt, kan er een grote heidebrand uitbreken. Een van de 'mooiste' voorbeelden is zondag 15 juli 2018: https://www.stefanverkerk.nl/nieuws/11653/grote_brand_op_de_oldebroekseheide_defensiehelikopter_helpt_met_nablussen/ - toen brak er ook een hele forse heidebrand uit. Voor de beeldvorming: rond het uitbreken van de brand was er een RV van ±35%, Tmax 27,8ºC, Tdauw ±11ºC en ongeveer 2/3bft uit het noordoosten. De laatste neerslag van betekenis op mijn weerstation was bijna een maand ervoor, dus het was wel behoorlijk droog toen.

De oorzaak is officieel nooit in de media geweest dacht ik, maar wat wel een algemeen bekend feit is, is dat oude munitie zoals (witte) fosforgranaten op de heide ook bij zonnig weer tot zelfontbranding kan komen. De oude munitie kan door corrosie fosfor gaan lekken en als dat in contact komt met zuurstof kan dat tot zelfontbranding komen. Op het schietterrein ligt veel oude munitie die niet afgegaan is. Om die reden kan ook enkel de bedrijfsbrandweer van Defensie zelf met de gepantserde brandweerauto's door het heidegebied heen. Alle andere brandweervoertuigen van de civiele brandweer moeten op de paden blijven.

Dus zelfs al zou Defensie in droge periodes stoppen met oefeningen op het schietkamp, dan nog kunnen dit soort branden in de toekomst niet uitgesloten worden. Zo simpel is het. 

En heel eerlijk: ik ben blij dat het op het schietkamp was. Als de Wezepsche Heide of b.v. de Schaapskooi bij Heerde in brand zouden hebben gestaan, dan zou dat waarschijnlijk door de afwezigheid van brede stoplijnen en een minder goed ingericht terrein een stuk lastiger zijn geweest om te bestrijden / beheersen. Er is daar veel minder buffer op de omliggende bebouwing en bossen.